Owadopylność - Polski Serwis Naukowy

Muchówka zapylająca kwiat

Pszczoła oblepiona pyłkiem kwiatowym

Owadopylność (entomogamia, entomofilia) – jeden z zoogamicznych sposobów zapylania oznaczający zapylanie kwiatów przez owady przenoszące pyłek. Owadopylność jest zależnością mutualistyczną, powstała na drodze koewolucji.

Rośliny owadopylne - rośliny, których kwiaty zapylane są przez owady zapylające. Wykazują szereg przystosowań umożliwiających lub ułatwiających ten proces:

Zoogamia – zapylenie przez zwierzęta. Zwierzęta poszukują w kwiatach pożywienia. Rośliny oferują im nektar lub pyłek. Przy okazji zwierzęta, przenosząc się z kwiatka na kwiatek, przenoszą na swoim ciele pyłek, umożliwiając roślinom zapylenie. Jest to więc rodzaj współżycia korzystnego dla obu stron. W zależności od tego, jakie zwierzęta biorą udział w zapylaniu, wyróżniamy cztery typy zoogamii:

Przystosowania roślin do owadopylności

Osobny artykuł: Rośliny owadopylne.

Kwiaty roślin wykazują szereg przystosowań zwabiających owady i umożliwiających zapylenie:

barwne, duże kwiaty lub drobne kwiaty zebrane w duże kwiatostany,

zapach okwiatu,

ukryte w głębi kwiatu miodniki – owad, chcąc się do nich dostać musi otrzeć się o pylniki lub znamię słupka,

produkowanie dużej ilości pyłku,

wykształcenie pyłku o dużych, lepkich ziarnach, bogatych w substancje odżywcze.

Kolorowe plamy i lśniące włoski wskazują owadom drogę do ukrytych w głębi kwiatu miodników. Jeżeli kwiaty są małe, zebrane są w duży, widoczny z daleka kwiatostan. Tak jest np. u słonecznika i u innych roślin z rodziny astrowatych i innych rodzin. Kwiaty niektórych roślin np. berberysu, mają specjalną budowę, dzięki której pod ciężarem owada pręcik przegina się, obsypując go pyłkiem. Niektóre kwiaty stanowią dla owadów pułapkę. Np. u obuwika pospolitego kwiaty zamykają się, uniemożliwiając owadowi wyjście przez długi czas, co daje pewność zapylenia kwiatu przez wiercącego się w środku owada.

Koewolucja – współzależna ewolucja dwóch lub większej liczby gatunków, z których w każdym zachodzi stopniowe dostosowanie do pozostałych, na zasadzie pewnego rodzaju sprzężenia zwrotnego. Koewolucja może mieć miejsce np. w przypadku drapieżnika i jego ofiary albo owadów i roślin przez nie zapylanych.

Spójnica lucernowa (Melitta Leporina Pz.) - gatunek pszczół z rodziny spójnicowatych (Melittidae) i podrodziny spójnic (Melittinae), zaliczany do pszczół samotnic.

Przystosowania owadów

Owad z rodziny pszczołowatych podczas zapylania kwiatu orlika pospolitego. Widoczny aparat gębowy, służący do zlizywania nektaru

Owady korzystają z pobieranego nektaru i pyłku, jednocześnie zapylają kwiaty. Do owadów zapylających kwiaty należą głównie: błonkówki, muchówki, motyle, chrząszcze. Największą rolę odgrywają należące do błonkówek pszczoły (Apoidea), szczególnie pszczoła miodna. Owady specjalizujące się w odżywianiu nektarem i pyłkiem kwiatów posiadają specjalne przystosowania, np. aparat gębowy typu ssącego (u motyli długa zwijana trąbka). Pszczoła miodna na odnóżach posiada specjalne koszyczki do zbierania pyłku.

Pszczoła miodna (Apis mellifera L., syn. Apis mellifica L.) – gatunek z rodzaju pszczoła i rodziny pszczołowatych właściwych, obejmujące gatunki wytwarzające miód.

Owady, insekty (Insecta) – gromada stawonogów. Najliczniejsza grupa zwierząt. Szacunkowa liczba gatunków owadów wynosi około 1 miliona. Są to zwierzęta wszystkich środowisk lądowych, wtórnie przystosowały się też do środowiska wodnego. Były pierwszymi zwierzętami, które posiadły umiejętność aktywnego lotu. Rozmiary ciała owadów wahają się od 0,25 mm do ponad 350 mm. W Polsce do najliczniej reprezentowanych rzędów owadów należą motyle, chrząszcze, błonkówki i muchówki. Owady mają olbrzymie znaczenie w przyrodzie, są wśród nich owady zarówno pożyteczne, jak i szkodniki, komensale i pasożyty. Nauka zajmująca się owadami to entomologia.

Specjalizacja w zapylaniu

Niektóre owady wykazują specjalizację – przystosowanie do zapylania tylko określonych gatunków roślin. Szczególnym przykładem są tu np. bleskotki, które zapylając kwiaty figowca składają w nich jaja, a rozwijający się z zapłodnionych kwiatów owoc stanowi inkubator i pożywienie dla niewielkich larw bleskotki. Innym przykładem specjalizacji do zapylania tylko przez wąska grupę owadów są kwiaty zapylane przez muchy (Cantharofilia) – wydzielają woń podobną do zapachu padliny.

Błonkoskrzydłe, błonkówki (Hymenoptera) – rząd owadów obejmujący ponad 110 tys. gatunków występujących na całym świecie, z wyjątkiem rejonów polarnych. Najwięcej gatunków spotyka się w krajach tropikalnych. Do błonkówek należą m.in. pszczoły, osy, mrówki, pilarzowate, gąsieniczniki, bleskotki i trzpiennikowate.

Mutualizm - jedna z interakcji protekcjonistycznych między populacjami, charakteryzująca się obopólnymi korzyściami o takim stopniu, który praktycznie wzajemnie uzależnia istnienie obu populacji.

Owady monolektyczne

Owady monolektyczne wykorzystują pyłek z jednego gatunku lub rodzaju rośliny.

Przykłady owadów monolektycznych:

Hoplitis anthocopoides odwiedzają żmijowiec zwyczajny,

Macropis europaea – tojeść,

Melitta haemorrhoidalis i Melitta wankowiczi – dzwonki,

Melitta nigricans – krwawnicę pospolitą,

Melitta tricincta – zagorzałek późny.

Owady oligolektyczne

Owady oligolektyczne to takie, których wszystkie samice żyjące na tym samym obszarze zbierają pyłek z kilku blisko spokrewnionych roślin jednego gatunku lub rodzaju, nawet jeżeli mają do dyspozycji pyłek innych roślin.

Miodniki, nektaria (łac. nectaria, ang. nectary) - organ gruczołowy roślin wydzielający nektar zwabiający owady. Rośliny posiadające miodniki i wytwarzające nektar nazywamy roślinami miododajnymi.

Gatunek (łac. species) – termin stosowany w biologii w różnych znaczeniach, zależnie od kontekstu, w jakim występuje. Najczęściej pod pojęciem gatunku rozumie się:

Przykłady owadów oligolektycznych:

Dasypoda braccata – zapylają szczeciowate,

spójnica lucernowa i Melitta udmurtica – rośliny motylkowe.

Owady polilektyczne

Owady polilektyczne nie wykazują specjalizacji w zbieraniu pyłku z określonych roślin.

Przykłady owadów polilektycznych:

Anemogamia, wiatropylność – zapylenie kwiatów przez wiatr. Taki rodzaj zapylenia występuje u wielu drzew, np. u leszczyny, topoli, sosny, a także u traw, oraz niektórych innych roślin. U traw pręciki na długich nitkach pręcikowych wystają na zewnątrz kłosa. U wielu roślin wiatropylnych, w tym u większości drzew, kwiaty rozwijają się wcześniej niż liście (proanthia), co zwiększa szanse na zapylenie.

Astrowate (Asteraceae Dum.), dawniej złożone (Compositae Gis.) – rodzina roślin należąca do rzędu astrowców (Asterales). Jedna z najliczniejszych rodzin roślin naczyniowych – należy do niej około 23,6 tysięcy gatunków grupowanych w 1620 rodzajów.

żyjące w Europie pszczoły miodne,

większość smuklikowatych,

niektóre miesiarkowate.

Zobacz też

Zoogamia

Hydrogamia

Anemogamia

Bibliografia

Stanisław Tołpa, Jan Radomski: Botanika. Podręcznik dla Techników Rolniczych. Warszawa: PWRiL, 1971.
Morfologia funkcjonalna roślin. [dostęp 2009-02-17].