Owady społeczne - Polski Serwis Naukowy

Pszczoły (matka i robotnice) na plastrze miodu

Owady społeczne – gatunki owadów (Insecta), które tworzą mniej lub bardziej zaawansowane struktury społeczne.

Klasyfikacja

W zależności od poziomu wykształconych struktur społecznych wyróżniane są:

owady podspołeczne (subsocial)

owady gromadne (communal)

owady niemal społeczne (quasisocial)

owady półspołeczne (semisocial)

owady właściwie społeczne (eusocial)

Owady parasocjalne

Osobniki gatunków nie w pełni społecznych współpracują ze sobą w ograniczonym zakresie, np.: wspólnie budują gniazda, wychowanie potomstwa ograniczając do czasu osiągnięcia dojrzałości. Wyższy stopień organizacji osiągają gatunki, których osobniki po wspólnym wybudowaniu gniazda pomagają sobie w opiece nad potomstwem.

Edward Osborne Wilson (ur. 10 czerwca 1929 w Birmingham w Alabamie w USA) – amerykański biolog i zoolog; znany głównie ze swoich badań nad entomologią, ewolucją oraz socjobiologią.

Australia (Związek Australijski, Commonwealth of Australia) – kraj położony na półkuli południowej, obejmujący najmniejszy kontynent świata, wyspę Tasmanię i inne znacznie mniejsze wyspy na Oceanie Indyjskim i Spokojnym. Australia na powierzchni nie sąsiaduje z żadnym krajem, natomiast poprzez morza krajami sąsiadującymi z Australią na północy są: Indonezja, Timor Wschodni i Papua-Nowa Gwinea; na północnym wschodzie: Wyspy Salomona, Vanuatu oraz Nowa Kaledonia; na południowym wschodzie: Nowa Zelandia. Australia jest jedynym państwem, które jest również kontynentem.

Wybudowanie takiego gniazda wymaga zaangażowania wielu osobników

Kolejnym etapem w rozwoju społeczności owadów jest specjalizacja w wykonywaniu określonych czynności. Pojawiają się kasty – robotnice, żołnierze i królowe. Wśród owadów niemal społecznych nie obserwuje się współwystępowania wielu pokoleń w jednej kolonii. Do tej grupy należą karaczany z rodziny Cryptocercidae.

Eusocjalność - najwyższa forma organizacji społecznej wśród zwierząt. Organizmy eusocjalne nazywamy także prawdziwie społecznymi dla odróżnienia od gatunków o mniejszym stopniu uspołecznienia (quasi-, semi- i subsocjalnych).

Wciornastki (Thysanoptera, Physapoda syn. przylżeńce, tripsy ang. thrips) – rząd owadów obejmujący ok. 5 tys. gatunków (w Polsce ok. 220) Są to zwierzęta kosmopolityczne. Większość wciornastków żywi się sokami i tkankami roślinnymi, jednak są wśród nich gatunki grzybożerne, drewnożerne, jak również drapieżne (żywiące się larwami i jajami innych drobnych bezkręgowców). Część wciornastków to potencjalne szkodniki upraw, obok strat związanych ze zjadaniem tkanek roślinnych są również przenosicielami wirusów, bakterii i grzybów chorobotwórczych. Owady te stały się szkodnikiem techniki, ponieważ potrafią dostawać się do matryc ekranów LCD, skąd bardzo trudno je wydostać.

Owady eusocjalne

Owadami eusocjalnymi nazywane są te gatunki, wśród których wykształciły się zależności społeczne spełniające poniższe zasady:

osobniki tego samego gatunku tworzą trwałą kolonię, w której występują co najmniej dwa pokolenia zdolne do wykonywania pracy na rzecz kolonii,

w kolonii występuje podział na kasty – reprodukcyjną oraz niebiorącą udziału w procesie reprodukcji,

występuje współdziałanie w opiece nad potomstwem.

Osobny artykuł: Eusocjalność.

Schemat ukazujący stosowaną przez pszczoły metodę informowania o kierunku i odległości od celu

Wśród owadów eusocjalnych obserwuje się wyraźne różnice morfologiczne pomiędzy przedstawicielami kast. Społeczności do funkcjonowania potrzebują ustalonych metod komunikacji. Owady społeczne komunikują się głównie za pomocą feromonów (sygnały chemiczne) oraz – w mniejszym stopniu – tańców (sygnały wizualne) i wydawanych dźwięków.

Osowate (Vespidae) - rodzina owadów z rzędu błonoskrzydłych. Polują na owady, są głównymi reduktorami komarów, meszek, much oraz wielu szkodników ogrodów, lasów i pól uprawnych. Kiedy wzrastają larwy dziewiczych królowych, osy poszukują słodkiego pokarmu, a i same po części odżywiają się produktami bogatymi w cukier. Głównym ich pożywieniem są owady, od jajeczek do dorosłych osobników. Także posilają się spadzią drzew iglastych oraz nektarem z niektórych kwiatów, których budowa pozwala na pobranie słodkiego pokarmu. Osy społeczne mają aparat gębowy odmienny od pszczół i trzmieli, bez długiego języczka, którym mogą pobierać nektar nawet z głębokich kielichów kwiatowych. Niektóre niszczą owoce (szerszeń). Samotne i społeczne. Społeczne budują gniazda z masy papierowej, którą wytwarzają z przerobionej celulozy.

Karaczany, hełmce (Blattodea, Blattoptera, Blattariae, Blattaria) – rząd owadów z przeobrażeniem niezupełnym, liczący ponad 3500 gatunków. Prowadzą ukryty tryb życia (kryptyczny), przeważnie nocny, są wszystkożerne.

Owady, które uznaje się za owady eusocjalne:

dwa gatunki australijskich wciornastków (Thysanoptera)

dziesięć gatunków mszyc z rodziny bawełnicowatych (Pemphigidae)

chrząszcz Austoplatypus incompertus (niepotwierdzone)

wszystkie termity (Isoptera)

błonkówki (Hymenoptera): niektóre osowate (Vespidae), pszczołowate (Apidae) oraz wszystkie mrówkowate (Formicidae)

Zobacz też

parabioza

Bibliografia

Owady społeczne. W: Edward Osborne Wilson: Socjobiologia. Poznań: Zysk i S-ka Wydawnictwo s.c., 2001. ISBN 83-7150-682-1.

Chrząszcze (Coleoptera syn. tęgopokrywe) – jeden z najliczniejszych rzędów owadów. Obejmuje ok. 400 tys. znanych gatunków (w Polsce ok. 7 tys.). Szacuje się, że liczba nieopisanych gatunków może sięgać kilku milionów. Chrząszcze to zwierzęta kosmopolityczne, zamieszkujące najrozmaitsze środowiska i klimaty. Mogą być roślinożerne, drapieżne, padlinożerne, wszystkożerne, mogą zamieszkiwać zarówno ląd jak i wody słodkie.

Mrówkowate (Formicidae) – rodzina owadów należąca do rzędu błonkówek, podrzędu trzonkówek. Bardzo rozpowszechnione, występują praktycznie pod każdą szerokością geograficzną. Mrówki tworzą społeczności kastowe żyjące w gniazdach. Liczbę gatunków mrówek szacuje się na ok. 12 tysięcy. W Polsce występują 103 gatunki.