Ten artykuł dotyczy cenzury. Zapoznaj się również z: pułkownik.

Półkownik – film, którego rozpowszechnianie zostało uniemożliwione przez cenzurę prewencyjną w Polsce okresu komunizmu – PRL-u. Nazwa pochodzi od przechowywania takich filmów (w metalowych futerałach, zawierających taśmę zwiniętą w szpule) na półkach magazynowych.

Niedopuszczanie do rozpowszechniania filmów z kręgu kina niezależnego było częścią działań cenzury w PRL-u.

Za pierwszy półkownik w PRL-u uznaje się krótki film fabularny Antoniego Bohdziewicza z 1945 roku pt. 2 X 2 = 4 (33 minuty), który nigdy nie wszedł na ekrany (współcześnie udostępniany jest podczas przeglądów filmowych).

Drugi był film Leonarda Buczkowskiego W chłopskie ręce (1946) (29 min).

Przykłady polskich pełnometrażowych filmów fabularnych, których dystrybucję wstrzymała cenzura komunistyczna to:

Osobną sytuację miał film Andrzeja Żuławskiego Na srebrnym globie, którego realizację w 1977 przerwano (mocą decyzji Janusza Wilhelmiego, wiceministra kultury, dygnitarza PZPR), niszcząc równocześnie scenografię i kostiumy. Taśma spoczęła „na półce”. Reżyser dokończył realizację po 12 latach i wówczas dopiero film trafił do kin.

Pojęcie „półkowników” niekiedy spotyka się w polskich opracowaniach dotyczących zatrzymanych przez cenzurę filmów produkcji ZSRR (np. Agonia, Próba wierności, Komisarz).

Po ustanowieniu w Polsce w 1989 roku rządów demokratycznych i zniesieniu cenzury, półkownikami nazywa się czasem filmy dokumentalne, które choć zostały wyprodukowane, nie trafiły do emisji telewizyjnej, czego przyczyną były naciski polityczne lub biznesowe. Najczęściej nie pozostają jednak na półkach, lecz są rozpowszechniane innymi drogami, np. przez internet – serwisy typu YouTube lub na płytach VCD/DVD.

Przykłady półkowników po 1989 r.:

Zobacz hasło półkownik w Wikisłowniku

Przypisy

Bibliografia