Płetwa - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy narządu zwierząt. Zapoznaj się również z: płetwy - sprzęt do nurkowania.

Płetwa ogonowa Rhodeus amarus z widocznymi promieniami chrzęstnymi

Zobacz hasło płetwa w Wikisłowniku

Płetwa (łac. pinna) - narząd zwierząt wodnych służący do utrzymywania pożądanej pozycji ciała oraz do poruszania się. Płetwy występują u ryb oraz u ssaków wodnych.

Minogokształtne, minogi (Petromyzontiformes) - rząd z gromady cefalaspidokształtnych (Cephalaspidomorphi) - prymitywnych zwierząt wodnych zaliczanych do bezżuchwowców.

Karaś złocisty, karaś chiński (Carassius auratus) – gatunek słodkowodnej ryby z rodziny karpiowatych (Cyprinidae), w starszej literaturze określany nazwą karaś srebrzysty chiński. Od jednego z jego podgatunków wywodzą się liczne odmiany złotej rybki – popularnej ryby akwariowej.

Ryby

Płetwy u ryb utworzone są z błoniastego fałdu skóry. Kształt i barwy płetw są u wielu gatunków elementem dymorfizmu płciowego.

Typ i liczba promieni

Płetwy są rozpięte na szkielecie z promieni chrzęstnych lub kostnych. Promienie mogą być twarde lub miękkie. Typ i liczba promieni w płetwie to stała cecha danego gatunku.

Pozycja płetwy na ciele ryby

Płetwy: (3) - grzbietowa, (4) - tłuszczowa, (6) - ogonowa, (7) - odbytowa, (9) - brzuszna, (10) - piersiowa
(1) - pokrywa skrzelowa, (2) - linia boczna, (5) - trzon ogona, od płetwy odbytowej do ogonowej,
(8) - fotofory (na przykładzie świetlika Hektora Lampanyctodes hectoris)

Płetwy nieparzyste

płetwa grzbietowa (3) (łac. pinna dorsalis, ang. dorsal fin), zwykle jedna (u dorszowatych trzy, u strętwokształtnych nie występuje) wraz z płetwą odbytową pełni funkcję steru umożliwiającego nagłe zmiany kierunku ruchu

płetwa tłuszczowa (4) (łac. pinna adiposa) - zwykle nie posiada promieni, jej funkcja nie została jeszcze poznana, występuje np. u łososiowatych, jaszczurnikowatych, kąsaczowatych i większości sumokształtnych

płetwa ogonowa (6) (łac. pinna caudalis, ang. caudal fin), u większości gatunków jedna, rzadziej dwie (Carassius auratus). Jej główną funkcją jest tłumienie zawirowań wody (głównym organem napędowym jest ogon).

płetwa odbytowa (7) (łac. pinna anali, ang. anal fin) usadowiona pomiędzy odbytem, a ogonem, u większości zbudowana z promieni miękkich, pierwszy promień czasami przekształcony w ostry kolec, zwykle jedna, nie występuje np. u koleniokształtnych, u dorszowatych dwie)

Płetwy parzyste

Płetwy parzyste są odpowiednikiem kończyn u innych kręgowców. Wspierają się na pasie barkowym i miednicowym. Wraz z płetwą ogonową stanowią siłę napędową, odgrywają rolę przy sterowaniu, precyzyjnym przemieszczaniu ciała, zachowywaniu równowagi i hamowaniu. Położenie, budowa i liczba płetw mają ścisły związek z trybem życia prowadzonym przez dany gatunek.

Jednym z elementów dostosowywania się do warunków środowiska, zapełniania wolnych nisz ekologicznych jest kształtowanie sylwetki ciała ułatwiającej poruszanie się, zdobywanie pokarmu i ucieczkę przed drapieżnikami. Różnorodność kształtów ciała ryb wskazuje jak duże zdolności przystosowawcze posiada ta grupa zwierząt.

Dymorfizm płciowy – jeden z rodzajów dymorfizmu przejawiający się różnicami w morfologii, fenotypie samicy i samca jednego gatunku (np. różnica w wielkości i kształcie ciała i/lub ubarwieniu). Dymorfizm płciowy o różnym natężeniu jest powszechny wśród zwierząt i wynika z różnego fizjologicznego przeznaczenia danych płci w procesie przedłużania gatunku.

płetwy brzuszne (9) (łac. pinna ventralis, ang. pelvic fins), usadowione na brzuchu ryby, ich pozycja względem płetw piersiowych oraz położenie (przesunięcie do przodu lub do tyłu) są cechą charakterystyczną, służą do utrzymania równowagi i zmiany kierunku

płetwy piersiowe (10) (łac. pinna pectoralis, ang. pectoral fins), położone za pokrywami (lub szczelinami) skrzelowymi (1), na różnych wysokościach, u zdecydowanej większości gatunków służą do utrzymywania pożądanej pozycji ciała, u niektórych (poskoczek mułowy) dodatkowo do kroczenia po lądzie, u ryb latających umożliwiają wykonywanie lotów ślizgowych ponad powierzchnią wody

Płetwy mogą łączyć się ze sobą w różnych kombinacjach np. dwie połączone płetwy grzbietowe lub połączenie płetwy grzbietowej, ogonowej i odbytowej otaczające niemal całe ciało ryby (węgorzokształtne, flądrokształtne)

Trzon to najważniejsza część kolumny. W architekturze klasycznej miał on kształt walca o powierzchni gładkiej lub zdobionej kanelurami. Ustawiano go na bazie albo bezpośrednio na stylobacie (np. w porządku doryckim). Na szczycie trzonu znajdowała się głowica (kapitel), która łączyła go z belkowaniem.

Ryby, ryby właściwe (Pisces) – tradycyjna nazwa zmiennocieplnych kręgowców wodnych oddychających skrzelami, posiadających szczęki i poruszających się za pomocą płetw. Niezwykle zróżnicowane pod względem budowy zewnętrznej i wewnętrznej, ubarwienia oraz przystosowania do warunków środowiska. Stanowią najliczniejszą grupę współcześnie żyjących kręgowców (ponad połowę). Na świecie znanych jest ponad 30 tys. współcześnie żyjących, naukowo opisanych gatunków. Ryby są najstarszymi kręgowcami świata, pojawiły się około 480 mln lat temu. W Polsce występuje około 120 gatunków.

Opisywanie płetw

Budowa i rozmieszczenie płetw stanowią istotne cechy zewnętrzne pomocne przy rozróżnianiu gatunków. W opisach stosuje się następujące zasady:

płetwę oznacza się pierwszą literą jej nazwy łacińskiej (np. D - dorsalis)

w przypadku gatunków posiadających więcej niż jedną płetwę nieparzystą przyjmuje się oznaczenia np. D1, D2 itd.

liczbę promieni twardych określa liczba zapisana cyframi rzymskimi

liczbę promieni miękkich określa liczba zapisana cyframi arabskimi

Przykład: D IV/10 (płetwa grzbietowa złożona z 4 promieni twardych i 10 miękkich).

Nurkowanie – przebywanie pod wodą przy wykorzystaniu odpowiedniego sprzętu lub na tzw. zatrzymanym oddechu (freediving), w celach rekreacyjnych, sportowych, naukowych, technicznych, ratunkowych lub militarnych. Nurkowanie ze sprzętem (ang. scuba diving) oraz nurkowanie na zatrzymanym oddechu (ang. freediving) jest zaliczane do sportów ekstremalnych.

Łososiowate (Salmonidae) – rodzina ryb łososiokształtnych. Większość gatunków to ryby anadromiczne, spędzające część życia w wodach morskich, tarło odbywają w rzekach i strumieniach, niektóre są słodkowodne. Mają duże znaczenie gospodarcze.

Kształt płetwy ogonowej

Szeroka płetwa ogonowa o dużej powierzchni dobrze pełni funkcję steru. Daje również dużą siłę potrzebną do pokonania bezwładności masy ryby przy nagłych zrywach. Taki kształt płetwy jest charakterystyczny dla gatunków poruszających się na ograniczonym obszarze, nie sprawdza się natomiast przy długich wędrówkach związanych z pokonywaniem dużych dystansów i osiąganiem dużych prędkości. U gatunków wędrownych i szybko pływających wykształciły się płetwy widełkowate, z wyraźnym wycięciem zmniejszającym szerokość płatów. Z praw hydrodynamiki wynika, że najmniej energii wykorzystywanej na ruch wydatkują ryby z płetwą w kształcie półksiężyca.

Węgorzokształtne (Anguilliformes), dawniej niedopłetwe (Apodes) – rząd ryb promieniopłetwych obejmujący ryby morskie i dwuśrodowiskowe, o silnie wydłużonym ciele, m.in. węgorze, kongery i mureny. Jest to najliczniejszy w gatunki rząd ryb z nadrzędu elopsopodobnych. W zapisie kopalnym są znane od środkowej kredy.

Strętwokształtne, strętwy (Gymnotiformes) – rząd słodkowodnych ryb promieniopłetwych zaliczanych do otwartopęcherzowych (Ostariophysi). Dawniej były zaliczane jako Gymnotoidei (gymnotowce lub węgorze elektryczne) do karpiokształtnych. Wykształciły narządy elektryczne. Rząd obejmuje około 130 gatunków o stosunkowo mało poznanej biologii. Poza lokalną konsumpcją nie mają znaczenia gospodarczego.

Typy płetw ogonowych ryb:
(A) - heterocerkalna, (B) - protocerkalna, (C) - homocerkalna, (D) - dyficerkalna

Płetwa ogonowa może być:

heterocerkalna - (A) niesymetryczna, górny płat większy od dolnego, ostatnie kręgi uniesione w stronę górnego płata, jest cechą ryb najstarszych filogenetycznie (spodouste, jesiotrowate)

protocerkalna - (B) szkielet osiowy przechodzi przez środek ogona

homocerkalna - (C) zewnętrznie symetryczna, ostatnie kręgi nadal uniesione do góry, przyjmuje różne kształty, typowa dla Teleostei

dyficerkalna - (D) symetryczna, dwa równomiernie rozłożone płaty (minogi, węgorzokształtne)

Ssaki wodne

Płetwy ssaków wodnych powstały z przekształcenia kończyn lub z grubego fałdu skórnego.

Sumokształtne (Siluriformes) – rząd ryb promieniopłetwych, pierwotnie słodkowodnych, o dużym zróżnicowaniu pod względem morfologicznym i biologicznym. Wiele gatunków ma duże znaczenie gospodarcze jako ryby konsumpcyjne. Gatunki o niewielkich rozmiarach są popularne w akwarystyce. Najliczniej występują w wodach słodkich Ameryki Południowej, poza tym zasiedliły Afrykę, Europę i Azję. Przedstawiciele rodzin Ariidae i Plotosidae przystosowali się do życia w wodzie morskiej. W zapisie kopalnym znane są otolity sumokształtnych z pokładów kredy. Dawniej klasyfikowane były w randze podrzędu sumowce (Siluroidei) w karpiokształtnych.

Skrzela - narząd oddechowy występujący u wielu zwierząt wodnych (ryb, płazów w formie larwalnej i rozmaitych bezkręgowców), stanowiący główny element układu oddechowego, umożliwiającego pobieranie do organizmu tlenu rozpuszczonego w wodzie.

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Zobacz też

Anatomia ryb

Przypisy

Budowa ciała ryby w: W.Zamachowski, A.Zyśk Strunowce Chordata, Wydawnictwo Naukowe WSP, Kraków, 1997, ISBN 83-86841-92-3