Płyn mózgowo-rdzeniowy - Polski Serwis Naukowy

Płyn mózgowo-rdzeniowy (łac. liquor cerebrospinalis) – przejrzysta, bezbarwna ciecz, która wypełnia przestrzeń podpajęczynówkową, układ komorowy i kanał rdzenia kręgowego.

Skład i funkcje

W jego skład wchodzą te same ciała co występujące w osoczu krwi. Zawiera śladowe ilości białek i komórek - ich zwiększona ilość wskazuje na procesy chorobowe. Płyn ten pełni funkcje amortyzacyjne, chroniąc tkankę nerwową mózgu i rdzenia przed urazami mechanicznymi. Drugim istotnym zadaniem płynu jest wyrównywanie zmian ciśnienia wewnątrz czaszki, które dokonuje się dzięki jego krążeniu.

Rdzeń kręgowy (łac. medulla spinalis) – część ośrodkowego układu nerwowego, przewodząca bodźce pomiędzy mózgowiem a układem obwodowym. U człowieka ma kształt grubego sznura, nieco spłaszczonego w kierunku strzałkowym, o przeciętnej średnicy 1 cm, barwy białej, o masie ok. 30 g. Umieszczony jest w biegnącym w kręgosłupie kanale kręgowym. U góry w otworze wielkim rdzeń kręgowy łączy się z rdzeniem przedłużonym, umowną granicę między nimi stanowi po stronie grzbietowej miejsce wyjścia pierwszej pary korzeni szyjnych, po stronie brzusznej dolna krawędź skrzyżowania piramid. Rozciąga się on na przestrzeni ok. 45 cm, od I kręgu szyjnego do górnej krawędzi II kręgu lędźwiowego, gdzie kończy się stożkiem rdzeniowym (łac. conus medullaris).

Ziarnistości pajęczynówki (łac. granulationes arachnoideales), ziarnistości Pacchioniego - struktury znajdowane wzdłuż zatok opony twardej i większych żył mózgowia, w których zachodzi wchłanianie płynu mózgowo-rdzeniowego z przestrzeni podpajęczynówkowej do układu krwionośnego.

Produkcja i krążenie

Układ komorowy – miejsce produkcji i krążenia płynu mózgowo-rdzeniowego

Ilość płynu mózgowo-rdzeniowego w układzie komorowym i przestrzeni podpajęczynówkowej wynosi ok. 135 ml.

Jest nieustannie wytwarzany w splotach naczyniówkowych i wyściółce układu komorowego mózgu w ilości ok. 550 ml na dobę, wobec czego podlega czterokrotnej wymianie w ciągu 24 godzin.

Wymiana i krążenie płynu mózgowo-rdzeniowego przebiega w następującej kolejności:

Osocze krwi – zasadniczy, płynny składnik krwi, w którym są zawieszone składniki morfotyczne (komórkowe). Stanowi ok. 55% objętości krwi. Uzyskuje się je przez wirowanie próbki krwi. W uproszczeniu można przyjąć że osocze krwi pozbawione fibrynogenu i czynników krzepnięcia jest surowicą krwi.

Przestrzeń podpajęczynówkowa - (łac. spatium subarachnoideale), przestrzeń pomiędzy blaszką opony pajęczej a oponą miękką, otaczająca mózgowie w jamie czaszki i rdzeń kręgowy w kanale kręgowym, wypełniona płynem mózgowo-rdzeniowym. Przechodzą przez nią naczynia krwionośne oraz nerwy czaszkowe i korzenie nerwów rdzeniowych.

struktury układu komorowego

komory boczne

otwory międzykomorowe (Monro)

komora trzecia

wodociąg mózgu

komora czwarta

otwory komory czwartej: pośrodkowy (Magendiego) i 2 boczne (Luschki).

Dalej płyn przepływa głównie do zbiornika móżdżkowo-rdzeniowego przestrzeni podpajęczynówkowej i w niewielkiej ilości do kanału środkowego rdzenia kręgowego. Ostatnim etapem jest jego wchłonięcie w układzie żylnym mózgowia, głównie przez ziarnistości pajęczynówki.

Stwardnienie rozsiane (łac. sclerosis multiplex, SM, ang. multiple sclerosis, MS) – przewlekła, zapalna, demielinizacyjna choroba centralnego układu nerwowego, w której dochodzi do wieloogniskowego uszkodzenia (demielinizacji i rozpadu aksonów) tkanki nerwowej.

Układ komorowy (łac. systema ventricularis) – zbiór czterech przestrzeni wewnątrz mózgowia, w których wytwarzany jest płyn mózgowo-rdzeniowy, i z których następnie wydostaje się do przestrzeni podpajęczynówkowej, gdzie krąży, otaczając cały ośrodkowy układ nerwowy. Płyn ten wytwarzany jest z osocza krwi przez splot naczyniówkowy.

Diagnostyka

Badania płynu są bardzo istotne w diagnozowaniu wielu chorób układu nerwowego. W tym celu wykonuje się najczęściej nakłucie lędźwiowe. Dzięki wynikom tych badań możliwa jest diagnoza następujących schorzeń:

wirusowe, ropne, gruźlicze i grzybicze zapalenie opon mózgowych - zmiany w

krwawienie podpajęczynówkowe

krwotoki mózgowe

krwiaki

guzy mózgu

stwardnienie rozsiane.

Zaburzenia w przepływie płynu mózgowo-rdzeniowego prowadzą do wodogłowia. Inne schorzenia manifestują się objawami oponowymi.

Guz (z łac. tumor – 1. „obrzmienie”, 2. „guz”, 3. „wzgórek, wzniesienie” 4.„duma, pycha, megalomania”, 5. „gniew, zawziętość” 6. „niepokój, wrzenie, rozruchy”, z łac. tumeo – 1. „nabrzmieć, nadąć się”, 2.„napuszyć się” 3. „być w niepokoju, w gniewie” , z indoeurop.*’ teue-/teu-/tume-- „puchnąć, obrzmiewać, krzepnąć”) – ogólnie każda nietypowa guzowata zmiana (uwypuklenie, opór przy obmacywaniu, odgraniczone ognisko w badaniu obrazowym, itp.) o nieznanym (tzn. niezdiagnozowanym) pochodzeniu.

Adam Wawrzyniec Bochenek (ur. 10 sierpnia 1875 w Krakowie, zm. 25 maja 1913 tamże) – polski lekarz, anatom, histolog, antropolog. Autor wielokrotnie wznawianego podręcznika anatomii.

W czasie nakłucia lędźwiowego wykonuje się również próbę Queckenstedta przydatną w diagnostyce utrudnionego odpływu płynu mózgowo-rdzeniowego.

Wartości prawidłowe

Prawidłowe wartości płynu mózgowo-rdzeniowego:

ciśnienie - 50-200 mm H2O ( 0,5 - 2,0 kPa)

barwa - wodojasny

przejrzystość - klarowny

liczba komórek w μl (cytoza) - ≤ 5

limfocyty - 100%

stężenie białka - 15-45 mg/dl

w tym IgG - 5-12 %

albuminy/globuliny - 4

stężenie glukozy (% stężenia w surowicy) - 60-75%

stężenie chloru - >117 mmoll

stężenie kwasu mlekowego - <2,1 mmol/l

Nieprawidłowości w badaniu

Niekiedy podczas próby pobrania płynu mózgowo-rdzeniowego dochodzi do uszkodzenia naczyń oponowych, co skutkuje zanieczyszczeniem próbki krwią. Istotne jest odróżnienie sztucznego skrwawienia płynu od krwawienia patologicznego (krwotok podpajęczynówkowy, krwotok śródmózgowy, uraz mózgowo-czaszkowy):

Objawy oponowe – grupa objawów neurologicznych, występujących w przypadku podrażnienia opon mózgowo-rdzeniowych. Najczęściej pojawiają się w zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych, zapaleniu mózgu, w krwotoku podpajęczynówkowym. Mogą towarzyszyć guzom wewnątrzczaszkowym oraz być następstwem urazów.

Krwotok podpajęczynówkowy (ang. subarachnoid hemorrhage, łac. haemorrhagia subarachnoidalis) – krwawienie do przestrzeni podpajęczynówkowej, która znajduje się między pajęczynówką a oponą miękką mózgu.

Bibliografia

Adam Bochenek, Michał Reicher, Anatomia Człowieka, tom IV, Układ nerwowy ośrodkowy wyd. III, Warszawa 2000, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, ISBN 83-200-2398-X

Przypisy

Andrzej Szczeklik (red.): Choroby wewnętrzne. Przyczyny, rozpoznanie i leczenie, tom II. Kraków: Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2005, s. 2105. ISBN 83-7430-031-0.
A. Prusiński, Neurologia praktyczna, PZWL 2003, ISBN 83-200-2844-2

Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.

Krwotok śródmózgowy (ang. intracerebral hemorrhage) – krwotoczny udar mózgu, nie będący krwotokiem podpajęczynówkowym. Od udaru mózgu spowodowanego krwotokiem śródmózgowym należy odróżnić dwa inne rodzaje udarów: zawał mózgu i krwotok podpajęczynówkowy.

Albumina – białko rozpuszczalne w wodzie, obecne w osoczu krwi, produkowane przez wątrobę (zarówno hepatocyty, jak i komórki Browicza-Kupfera). Jest głównym białkiem występującym w osoczu, stanowi 60% wszystkich zawartych w nim białek. Można je znaleźć również w mleku i białku jaja kurzego. Charakteryzują się około 20-dniowym okresem półtrwania. Albuminy należą do małych białek, mają masę od 20-60 kDa, są hydrofilowe i dzięki przewadze aminokwasów kwaśnych posiadają ładunek ujemny co zapobiega przedostawaniu się tego białka z krwi do moczu.