Mapa świata: terytoria kontrolowane przez państwa Osi zaznaczone są kolorem pomarańczowym, same państwa Osi - czerwonym.

Państwa Osi – kraje należące do jednego obozu działań wojennych, walczące przeciw aliantom podczas II wojny światowej. Nazwa "oś" pochodzi od zwyczajowej nazwy nadanej sojuszowi III Rzeszy, Włoch oraz Japonii. W okresie ich największego panowania terytoria państw Osi obejmowały duże części Europy, Azji, Afryki i wysp Oceanu Spokojnego. Mimo tego II wojna światowa zakończyła się całkowitą klęską państw Osi. Podobnie jak u aliantów, liczba państw Osi w czasie wojny zmieniała się – pod koniec wojny znaczna część członków przeszła na stronę sprzymierzonych.

Powstanie, rozwój i funkcjonowanie bloku państw osi

Początki

 Osobny artykuł: Pakt trzech.

Pojęcie "osi Berlin-Rzym" zostało użyte przez Benita Mussoliniego w listopadzie 1936 roku w związku z podpisanym 25 października 1936 roku traktatem o przyjaźni między Włochami i Niemcami. Mussolini zadeklarował, że oba kraje będą tworzyć "oś", wobec której pozostałe kraje Europy ulegną podporządkowaniu. Traktat został zawarty kiedy Liga Narodów wyraziła sprzeciw wobec wojny włosko-abisyńskiej. Następnie 22 maja 1939, związek dwóch państw przekształcił się w przymierze, nazwane przez Mussoliniego "paktem stalowym". Pakt został podpisany przez Galleazo Ciano w imieniu strony włoskiej i Joachima von Ribbentropa w imieniu hitlerowskich Niemiec i był rozszerzeniem porozumienia z października 1936. Współpraca wojskowa Niemiec i Włoch rozpoczęła się wraz z hiszpańską wojną domową.

Określenie "państwa Osi" formalnie zaczęło funkcjonować po podpisaniu paktu trzech przez Niemcy, Włochy i Japonię 27 września 1940 roku w Berlinie. Imię włoskie Roberto nabyło nowego znaczenia od anglojęzycznej nazwy tego paktu (Roma-Berlin-Tokyo). Najpotężniejszymi członkami paktu były Niemcy i Japonia. Te dwa państwa podpisały również pakt antykominternowski, którego celem było uzyskanie światowej hegemonii i przeciwstawienie się komunistom.

Przystąpienie innych państw do paktu trzech

W trakcie spotkania na przełęczy Brenner, do którego doszło 4 października 1940, Hitler rozmawiał z Mussolinim na temat przyłączenia do paktu trzech frankistowskiej Hiszpanii. Przedstawił duce swoją wizję układu obejmującego także Francję Vichy. Rozmowa na ten temat była konieczna, ponieważ przystąpienie tych dwóch państw do sojuszu oznaczałoby konieczność rezygnacji Włoch z ambicji kontrolowania niektórych terytoriów w Afryce Północnej.

23 października Hitler spotkał się z hiszpańskim dyktatorem, gen. Francisco Franco, w Hendaye. W trakcie rozmów poruszono sprawę przystąpienia Hiszpanii do paktu trzech, jednak Franco wyrażał się jedynie ogólnikowo, unikając jednoznacznych deklaracji. Odmówił także przystąpienia do wojny po stronie Niemiec w styczniu następnego roku, argumentując, że armia hiszpańska nie jest dostatecznie uzbrojona. Po zakończeniu spotkania Hitler powiedział, że prędzej da sobie wyrwać kilka zębów, niż po raz kolejny będzie rozmawiał z Franco.

W październiku Hitler spotkał się w Montoire z przedstawicielem rządu Vichy, Pierre'em Lavalem. Rozmawiał z nim o możliwych kierunkach polityki niemieckiej – porozumieniu niemiecko-francuskim skierowanym przeciwko Wielkiej Brytanii lub o dogadaniu się z Wielką Brytanią kosztem Francji. 24 stycznia przywódca III Rzeszy po raz koleiny był w Montoire – tym razem rozmawiał bezpośrednio z przywódcą Francji, marszałkiem Philippe'em Pétainem, domagając się od niego udziału wojsk francuskich i francuskiej floty w działaniach skierowanych przeciwko Wielkiej Brytanii. Pétain w odpowiedzi poruszył kwestię francuskich jeńców wojennych pozostających w niewoli niemieckiej i poinformował Hitlera o obciążeniach Francji związanych z przegraną kampanią.

Więcej sukcesów przywódca III Rzeszy zanotował na południu Europy. Jako pierwsze do paktu trzech przystąpiły Węgry – miało to miejsce 20 listopada 1940 roku. Przebywający z wizytą w Berlinie conducator Rumunii, gen. Ion Antonescu, podpisał układ trzech mocarstw 23 listopada. Dzień później do paktu przyłączyła się Słowacja. 1 marca 1941 roku do sojuszu przystąpiła Bułgaria, 25 marca Jugosławia, zaś 15 kwietnia Niezależne Państwo Chorwackie.

Mniejsi sojusznicy Hitlera

Z wielkiej trójki (III Rzesza, Włochy, Cesarstwo Japonii) najwięcej sojuszników miała III Rzesza. Część z tych państw, jak Słowacja, Serbia i Niezależne Państwo Chorwackie, zawdzięczało formalne istnienie swojemu protektorowi będąc od niego całkowicie zależna. W znacznie lepszej sytuacji znalazły się Węgry i Bułgaria, które formalnie były niezależne, choć związane z Niemcami sojuszami państwowymi i wojskowymi. W podobnej sytuacji była Rumunia, jedyny sojusznik III Rzeszy walczący z ZSRR od pierwszych minut trwania operacji Barbarossa. Inaczej natomiast wyglądała sytuacja Finlandii, która początkowo nie była zależna od niemieckich wpływów i nie zamierzała przystępować do wojny, jednak została zaatakowana przez Związek Radziecki. Wobec miażdżącej przewagi ZSRR jedyną szansą dla Finlandii był protektorat Rzeszy.

Stopień uzależnienia wymienionych państw od III Rzeszy był także związany z ich zasadami ustrojowymi. Wyjątkiem wśród nich była demokratyczna Finlandia. W pozostałych krajach rządy były mniej lub bardziej autorytarne, a im twardsza była dyktatura, tym większe uzależnienie od Niemiec. Z drugiej strony, państwa te mimo tworzenia wspólnego bloku wojskowego, częstokroć były ze sobą skonfliktowane. Przykładowo Węgry miały zbrojny zatarg ze Słowacją i bliski spór o Siedmiogród z Rumunią. Sojusz z Hitlerem stanowił dla Słowacji, Niezależnego Państwa Chorwackiego i Serbii gwarancję egzystencji, a dla Węgier i Rumunii perspektywę odzyskania terytoriów utraconych po I wojnie światowej. Dla Finlandii sprzymierzenie z Niemcami stanowiło gwarancję zachowania niepodległości. Wszystkie te państwa, często bardzo niechętne samej ideologii nazizmu, łączyła obawa przed radzieckim ekspansjonizmem i ideologią komunistyczną. Świeża była pamięć o tragicznym losie republik nadbałtyckich, zagarniętych w chwili gdy uwaga europejskich demokracji skupiona była na obronie zaatakowanej przez Hitlera Francji.

Państwa sojusznicze III Rzeszy miały najczęściej słabo rozwinięty przemysł, posiadały ograniczone możliwości pozyskania uzbrojenia i wyposażenia rodzimej produkcji, były zdane głównie na dostawy z Niemiec. Dość wysoki był natomiast poziom wyszkolenia, prowadzonego według niemieckich wzorów. Również pod względem zapału do walki wymienieni sojusznicy znacznie przewyższali Włochów.

Główne państwa Osi

Trzy główne państwa Osi, które były pierwotnymi sygnatariuszami paktu trzech:

Niemcy

 Osobny artykuł: III Rzesza.

III Rzesza była głównym państwem Osi w Europie. Oficjalnie państwo nosiło nazwę Rzesza Niemiecka (Deutsches Reich), używano także nazwy Wielka Rzesza Niemiecka (Großdeutsches Reich).

Niemcy były kierowane przez Führera Adolfa Hitlera do ostatnich dni wojny. Po samobójczej śmierci Hitlera funkcję prezydenta Rzeszy objął na sześć dni Karl Donitz.

III Rzesza

Na początku II wojny światowej, Niemcy zawierały Austrię, którą włączono w 1938 roku, Kraj Sudetów, który był częścią Czechosłowacji w 1938 roku. W marcu 1939 roku Hitler wymusił na Litwie oddanie regionu Kłajpedy. Protektorat Czech i Moraw, utworzony w 1939, był de facto częścią Niemiec, chociaż formalnie był autonomicznym czeskim stanem pod niemiecką okupacją.

Niemcy dołączyły dodatkowe tereny podczas II wojny światowej. 2 września 1939 roku, następnego dnia po niemieckiej inwazji na Polskę, pronazistowski rząd Wolnego Miasta Gdańsk zdecydował ponownie połączyć się z Rzeszą. 10 października 1939, po klęsce i zajęciu Polski, Hitler wydał dekrety dotyczące aneksji polskiego korytarza, Zachodnich Prus i Górnego Śląska, które Rzesza utraciła na mocy traktatu wersalskiego. Z reszty kraju utworzono tzw. "Generalne Gubernatorstwo".

Na zachodzie Europy Niemcy dokonały dalszych aneksji po klęsce Francji, Belgii, Holandii i Luksemburga w 1940 roku. Niemcy natychmiast dołączyły utracone po I wojnie światowej rejon Malmedy i pobliskiego Eupen w 1940, pozostawiając resztę kraju pod okupacją. Luksemburg, niezależne wielkie księstwo dawniej związane z Niemcami, formalnie zostało dołączone w 1942 roku. Alzacja i Lotaryngia – regiony przypisywane zarówno Francji jak Niemcom zostały włączone do Rzeszy w 1942 roku. Na Bałkanach, Słowenię zaanektowano w 1941 roku z byłej Jugosławii.

Po niemieckim najeździe na Związek Radziecki w czerwcu 1941 Wielka Rzesza Niemiecka została powiększona o tereny Polski zajęte przez ZSRR w 1939 roku. Inne tereny zajęte przez Niemców były podporządkowane poszczególnym komisariatom lub bezpośrednio wojsku.

Niemcy skapitulowały 8 maja 1945 roku.

Faszystowskie Włochy

 Osobny artykuł: Włochy w czasie II wojny światowej.

 Osobny artykuł: Królestwo Włoch (zjednoczone).

 Osobny artykuł: Faszyzm włoski.

Faszystowskie Włochy były drugim, po III Rzeszy, liczącym się europejskim państwem Osi, należącym do Osi w dwóch wcieleniach, oba pod przywództwem II Duce Benito Mussoliniego. Jego pierwsze wcielenie oficjalnie było znane jako Regno d'Italia czyli Królestwo Włoch.

Królestwo Włoch

Królestwo Włoch było rządzone przez Mussoliniego w imieniu króla Wiktora Emanuela III, który dodatkowo był cesarzem Abisynii i królem Albanii. Abisynia została zajęta przez włoskie oddziały w 1936 roku i została wcielona do Włoskiej Afryki Wschodniej. Albania została zajęta przez włoskie oddziały w 1939 roku i została połączona "unią personalną" z Włochami, kiedy królowi Włoch zaoferowano albańską koronę. Do kolonii włoskich należały również wyspy Dodekanez na Morzu Egejskim i Libia w Afryce Północnej.

Włochy przystąpiły do wojny 10 czerwca 1940 roku, kiedy to Duce wypowiedział wojnę Wielkiej Brytanii i Francji. W wyniku inwazji na Francję siły włoskie zdobyły dużą część południowej Francji, zmuszając Francuzów do zawarcia pokoju. Następnie Włosi zdobyli część Jugosławii i Grecji, brytyjską Somalię we Wschodniej Afryce oraz część Egiptu. Ponadto Włochy uczestniczyły w ataku na Związek Radziecki. W 1942, kiedy amerykańskie i brytyjskie siły zajęły kolonie Francji Vichy w Afryce Północnej, włoskie siły wkroczyły do Tunezji dla obrony przed atakiem Sprzymierzonych na Półwysep Apeniński, tym samym rezygnując z podbojów w Afryce.

Drugie wcielenie Włoch oficjalnie znane było jako Repubblica Sociale Italiana czyli Włoska Republika Socjalna. Niepowodzenia włoskie na froncie, w tym klęska w wojnie z Grecją i utrata kolonii w Afryce doprowadziła do podważenia pozycji politycznej Mussoliniego. Po wylądowaniu aliantów na Sycylii został zdymisjonowany przez króla ze stanowiska premiera 25 lipca 1943 roku i aresztowany. Sam król zaczął potajemnie współpracować z aliantami. Kiedy Włochy przeszły na stronę aliantów we wrześniu 1943, 12 września został uwolniony przez spadochroniarzy niemieckich pod dowództwem Otto Skorzeny'ego i później stanął na czele rządu zorganizowanego pod patronatem niemieckim Włoskiej Republiki Socjalnej, tak zwanej Republiki Saló.

Cesarstwo Japonii

 Osobny artykuł: Shōwa.

Japonia była czołowym państwem Osi na Dalekim Wschodzie. Nazwa własna państwa to Dai Nippon Teikoku (大日本帝國), czyli Cesarstwo Wielkie Japonii. Japonia za strefę swoich wpływów uważała Azję Wschodnią oraz Pacyfik. Przyczyną ekspansjonizmu Japonii był brak surowców niezbędnych do kontynuowania rozwoju przemysłowego kraju.

Głową państwa był cesarz Hirohito, który, mimo że był otaczany wielką czcią, w rzeczywistości nie odgrywał znaczącej roli w przygotowaniach do wojny. Pełną władzę sprawował rząd, przeważnie złożony z nacjonalistycznych polityków lub wojskowych.

Cesarstwo Japonii

Pierwszą zdobyczą Japonii była Korea, którą władała od 1910 roku. W 1931 roku Japończycy podbili Mandżurię i utworzyli tam państwo zależne Mandżukuo (patrz niżej). Liga Narodów potępiła tą agresję, skutkiem czego Japonia postanowiła zrezygnować z członkostwa w Lidze w 1933 roku. 25 listopada 1936 Japonia podpisała z Niemcami Pakt antykominternowski, w celu wspólnej walki z komunizmem.

7 lipca 1937 wybuchła wojna z Chinami. Podobnie jak w Mandżurii wykorzystano zbrojny incydent jako pretekst do rozpoczęcia działań zbrojnych (Incydent na Moście Marco Polo). Mimo zajęcia głównych miast chińskich (w tym chińskiej stolicy Nankin w grudniu 1937), nie udało się zakończyć wojny szybkim zwycięstwem jak podczas pierwszego konfliktu chińsko-japońskiego w latach 1894-1895. II wojna chińsko-japońska trwała aż osiem lat (od 7 lipca 1937 do 9 września 1945 roku) i pochłonie ona ok. 10 milionów ofiar po stronie chińskiej.

W Japonii rozważano dwa kierunki ekspansji: wojska lądowe chciały uderzyć na ZSRR, zaś marynarka dążyła do podboju Azji Południowej, bogatej w złoża niezbędne do dalszego prowadzenia wojny w Chinach. W październiku 1941 roku premierem mianowano generała Hideki Tojo. Popierał on ścisły sojusz z państwami Osi. 27 września 1940 roku Japonia była jednym z państw, które podpisało Pakt Trzech.

7 grudnia 1941 roku Japończycy zaatakowali Pearl Harbor, dając początek wojnie na Pacyfiku. Pod koniec roku 1941 i na początku 1942 siły japońskie podbiły niektóre wyspy Pacyfiku, Filipiny, Indonezję, Malaje, Birmę, zagrażając również Indiom i Australii.

Potężna kontrofensywa amerykańska na Pacyfiku oraz ciągłe walki z Brytyjczykami w Birmie, jak również zaciekły opór sił rządowych Czang Kaj-szeka i komunistów Mao Zedonga przyczyniły się do osłabienia japońskiej potęgi. Ostatecznym ciosem zadanym Cesarstwu Japonii było zrzucenie bomb atomowych 6 sierpnia na Hiroszimę i 9 sierpnia 1945 na Nagasaki oraz zajęcie Mandżukuo przez wojska ZSRR.

Japonia była ostatnim krajem Osi, który skapitulował ostatecznie 2 września 1945 roku (kapitulacja wojsk japońskich w Chinach – 9 września 1945 roku).

czytaj dalej: [2], [3]