Województwa: lwowskie, tarnopolskie, stanisławowskie w składzie Małopolski Wschodniej

Pacyfikacja Małopolski Wschodniej (nazywana także policyjną akcją represyjną) – represyjna akcja pacyfikacyjna, wywołana akcjami terrorystycznymi i sabotażowymi Ukraińskiej Organizacji Wojskowej przeprowadzona przez polskie władze administracyjne, policję i wojsko na rozkaz ówczesnego premiera – Józefa Piłsudskiego w 1930 roku. Prawdopodobnie wbrew zamierzeniom władz państwowych skierowana także przeciwko ukraińskiej ludności cywilnej, na zasadzie odpowiedzialności zbiorowej, w trakcie kampanii wyborczej przed wyborami do Sejmu w 1930 (tzw. „wybory brzeskie”), a więc w czasie gdy nie obradował Sejm RP. Rozpoczęła się 16 września 1930, trwała do 30 listopada 1930, a objęła 450 wsi w 16 powiatach.

Tło historyczne

Po przegranej wojnie polsko-ukraińskiej w 1920 Ukraińcy utworzyli nielegalną i terrorystyczną Ukraińską Wojskową Organizację. Do jej zadań należała między innymi zbrojna walka o utworzenie niezależnego państwa ukraińskiego poprzez oderwanie od Państwa Polskiego województw: lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego. W 1929 UWO weszła w skład Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów.

Zdaniem polskiego historyka Ryszarda Torzeckiego i Serhy Yekelchyka – kanadyjskiego historyka pochodzenia ukraińskiego w latach 20. XX wieku państwo polskie prowadziło represyjną politykę wobec mniejszości ukraińskiej. Przejawem tego było m.in. nieprzyznanie, wbrew wcześniejszym obietnicom, autonomii Galicji Wschodniej (przekazanej decyzją Rady Ambasadorów z 14/15 marca 1923 Polsce). Wprowadzenie ustawy Lex Grabski spowodowało znaczące uszczuplenie struktur szkolnictwa ukraińskiego, kolejne represje przejawiały się w tzw. akcji rewindykacji cerkwi prawosławnych, czy w ograniczaniu zatrudnienia Ukraińców w instytucjach państwowych. Inne zdanie na temat polityki władz II RP wobec Ukraińców wyraził publikujący na łamach emigracyjnego dziennika „Orzeł Biały” w okresie II wojny światowej polski pisarz i geopolityk zajmujący się stosunkami polsko-ukraińskimi Adolf Maria Bocheński. Przytaczając przykłady rozkwitu życia gospodarczego mniejszości ukraińskiej w okresie II RP, stwierdził on, że „wszystkie te osiągnięcia stanowią niewątpliwie najlepszy kontrargument na twierdzenia, jakby mniejszość ukraińska była poddana w Polsce metodycznemu uciskowi”. Wśród nich wymienił: rozkwit działalności spółdzielczej, zwiększenie posiadania ziemskiego, imponujący rozwój ruchu wydawniczego.

OUN pragnęła uwiarygodnić się w oczach społeczeństwa ukraińskiego jako główna organizacja walcząca o niepodległość państwa ukraińskiego. Planowała również rozwinięcie szerszej akcji zdobywania funduszy na działalność organizacji wśród niepodległościowo nastawionych ukraińskich emigrantów w Kanadzie i USA. OUN realizując politykę przeciwną zbliżeniu polsko-ukraińskiemu na przełomie 1929/1930 roku wystąpiła z hasłem: „Na słowne argumenty żaden Polak nie będzie wrażliwy, na terror wszyscy”. Było to preludium do szeroko zakrojonych zamachów (chociaż akcje sabotażowe na mniejszą skalę zdarzały się już wcześniej) na polskie obiekty administracyjne, tory kolejowe, mosty, drogi, urzędy pocztowe, słupy telefoniczne. Celem głównym było „Wygnanie Lachów za San”. OUN organizowała, lub przyjęła odpowiedzialność polityczną za akty terroru indywidualnego przeciw wysokim urzędnikom Rzeczypospolitej, a także akty przemocy przeciw instytucjom państwa polskiego (tzw. ekspropriacje). Działania ukraińskich nacjonalistów spotkały się z szeroką reakcją w prasie polskiej, początkowo (przed podjęciem oficjalnych działań przez państwo) ludność polska na własną rękę starała się uchronić od ewentualnego bezpośredniego zagrożenia własnego życia, w tym celu organizowała wiece protestacyjne i komitety samoobrony, założono Związek Obrony Kresów Wschodnich, współdziałał także z nimi Związek Oficerów Rezerwy.

W sumie tylko od lipca do końca listopada 1930 roku w ramach tzw. drugiego wystąpienia UWO dopuszczono się 191 akcji sabotażowych (172 dotyczyły zabudowań prywatnych, a 19 – państwowych). Najwięcej akcji sabotażowych w tym okresie wystąpiło w województwie tarnopolskim – 90, natomiast w pozostałych następująco: lwowskim – 67, stanisławowskim – 34. Zamachy te w Małopolsce Wschodniej nieco zmalały w 1930, władze wiązały to z sukcesem przeprowadzonej akcji represyjnej.

Fala terroru przeprowadzona przez OUN w początkowym stadium pozostała bez jakiejkolwiek reakcji ze strony legalnych organizacji ukraińskich, co mogło sugerować ich poparcie dla OUN.

 Osobny artykuł: Drugie wystąpienie UWO.