Zamordowani polscy rolnicy we wsi Barłogi w województwie lubelskim

Pacyfikacje wsi polskich podczas okupacji niemieckiej – pacyfikacje setek wsi polskich, dokonane przez okupantów niemieckich w latach 1939–1945.

Pierwsze pacyfikacje były przeprowadzane przez Niemców już w trakcie kampanii wrześniowej 1939 – w odwecie za sukcesy Wojska Polskiego lub rzekome napady cywilów na żołnierzy Wehrmachtu. W późniejszym okresie pacyfikacje stały się narzędziem represji, stosowanym przez okupanta wobec wsi współpracujących z partyzantką, ukrywających Żydów i zbiegłych jeńców wojennych, niewywiązujących się z dostaw obowiązkowych kontyngentów itp. Historycy oceniają, iż w czasie II wojny światowej Niemcy i ich kolaboranci spacyfikowali ponad 800 wsi znajdujących się w obecnych granicach Polski, jak również wiele wsi na Kresach Wschodnich. W wielu wypadkach liczba ofiar i brutalność tych pacyfikacji przewyższyła znane na cały świat masakry w Lidicach i Oradour-sur-Glane.

"Partyzancka psychoza" - pacyfikacje w trakcie kampanii wrześniowej

 Osobny artykuł: Kampania wrześniowa.

Pierwsza fala terroru przeszła przez polskie obszary wiejskie już w trakcie kampanii wrześniowej. Oddziały niemieckie spaliły wówczas 434 wsie (inne źródła mówią o 476 miejscowościach). Zapewne część spośród tych wsi ucierpiała w wyniku działań wojennych, lecz większość została rozmyślnie zniszczona przez żołnierzy Wehrmachtu, którzy wyładowywali swój gniew i napięcie na cywilach, dokonując podpaleń i masowych egzekucji. W rezultacie setki polskich miejscowości, znajdujących się na trasie niemieckiej ofensywy, zostało zniszczonych, a tysiące cywilów – starców, mężczyzn, kobiet i dzieci, zginęły w pożarach, od kul oraz granatów wrzucanych do domów i piwnic. Szczególnie ucierpiały wsie na Ziemi Łódzkiej, gdzie ofiarą represji padły 93 miejscowości, a liczba zamordowanych wyniosła około 1200 osób.

Żołnierze Wehrmachtu w rozmowie z mieszkańcami polskiej wsi. Wrzesień 1939

Przyczyną, dla której niemieccy żołnierze przeprowadzali tego typu niezorganizowane i spontaniczne pacyfikacje, była najczęściej "partyzancka psychoza", która w pierwszych dniach września 1939 ogarnęła szeregi Wehrmachtu. Wkraczający do Polski Niemcy byli przekonani, iż ludność cywilna będzie brała aktywny i masowy udział w walce, w czym utwierdzała ich grająca na antysłowiańskich i antysemickich uprzedzeniach nazistowska propaganda, która przedstawiała mieszkańców Polski jako podstępnych i okrutnych "morderców zza węgła", a zarazem jako ludzi stojących na nieporównanie niższym stopniu rozwoju cywilizacyjnego niż Niemcy. Również niemieckie Naczelne Dowództwo Wojsk Lądowych (niem. Oberkommando des Heeres, OKH), bazując częściowo na doświadczeniach z okresu powstania wielkopolskiego oraz powstań śląskich, zakładało, że ze względu na przypisywaną jej mentalność ludność cywilna w Polsce będzie brała aktywny udział w działaniach bojowych. Tego typu opór zamierzano zgodnie z niemiecką doktryną wojenną złamać za pomocą najbezwzględniejszych środków. Rozkaz OKH nr 183/39 "w sprawie traktowania zdolnych do służby wojskowej w kraju nieprzyjacielskim" nakazywał internowanie mężczyzn, branie i rozstrzeliwanie zakładników, bezwzględne łamanie oporu, strajków i aktów sabotażu.

W rzeczywistości jednak, Wehrmacht walczył nie z realnym, lecz z iluzorycznym wrogiem. Na początku wojny nie występował bowiem w Polsce ruch partyzancki, do którego należałyby szerokie rzesze Polaków. Ani świadkowie wydarzeń, ani żadne opracowania naukowe nie wskazują, aby we wrześniu 1939 r. polska ludność cywilna masowo chwyciła za broń. Dość powiedzieć, że w aktach niemieckiej armii i policji nie odnotowano nazwiska nawet jednego polskiego cywila, który zostałby schwytany z bronią w ręku podczas walki z Wehrmachtem. W pierwszych dniach kampanii w wielu miejscach dochodziło natomiast do wywołanej nerwowością niedoświadczonych rekrutów niekontrolowanej wymiany strzałów, które podsycały przekonanie żołnierzy Wehrmachtu o istnieniu wszechobecnej partyzantki. Odpowiedzialnością za tego typu strzelaniny niemal zawsze obarczano (i karano) ludność polską. Często wystarczyło samo podejrzenie o "wrogie działania", aby całe miejscowości były podpalane, a ich ludność represjonowana. Wskazuje na to wiele niemieckich raportów, jak również treść listów i pamiętników niemieckich żołnierzy biorących udział w kampanii wrześniowej.

Tego typu akcje represyjne miały niekiedy wyjątkowo brutalny przebieg. Między innymi, już w pierwszym dniu wojny żołnierze niemieckiej 19. Dywizji Piechoty spalili wsie Zimnowoda i Parzymiechy, w których zamordowali kolejno 75 i 40 osób (liczby szacunkowe), w tym kobiety, dzieci, starców i duchownych. W nocy z 5 na 6 września doszczętnie spalono Kajetanowice, w których z rąk żołnierzy niemieckiej 46. Dywizji Piechoty zginęło od 72 do 79 cywilów (jedna trzecia mieszkańców), w tym niemowlę, pięcioro małych dzieci, czternastu młodocianych, dwanaście kobiet i sześciu starców. 8 września w Tyszkach (powiat ostrołęcki) żołnierze Wehrmachtu zabili 33 osoby. W nocy z 8 na 9 września strzelcy górscy z dywizji generała Schörnera częściowo spalili Besko, mordując przy tym ponad 20 cywilów. 10 września, we wsiach Teresin i Mszadla w wyniku podpaleń i egzekucji dokonywanych przez żołnierzy 10. Dywizji Piechoty zginęło około 150 osób. 12 września we wsi Parma pod Łowiczem żołnierze Wehrmachtu zamordowali 32 rolników. Wreszcie w Henrykowie pod Iłowem zamordowano 17 września blisko 76 mieszkańców wsi i uciekinierów z Polski Zachodniej. Tego samego dnia 80 osób rozstrzelano w Stefanówce, na północ od Grójca.

Przykładem przeprowadzonej na zimno masakry był los wsi Torzeniec. W nocy z 1 na 2 września doszło tam do niewyjaśnionej strzelaniny, w wyniku której zginęło trzech niemieckich żołnierzy. O świcie, dowódca 41. pułku piechoty (10. D. Piech.), pułkownik Gollwitzer, rozpoczął akcję odwetową. Wszystkich mieszkańców wsi, w tym kobiety i dzieci, zebrano w północno-wschodniej części miejscowości. Sąd doraźny skazał wszystkich mężczyzn na śmierć, zaraz potem rozstrzelano co drugiego z nich. W egzekucji zginęło 18 mieszkańców Torzeńca. Część wsi spalono.

Nie wszystkie mordy i podpalenia były efektem "partyzanckiej psychozy". Generał Franciszek Skibiński, szef sztabu 10. Brygady Kawalerii, był na przykład przekonany, że palenie miejscowości służyło głównie zwiększeniu chaosu po stronie polskiej, a przy okazji także zapewnieniu nacierającym oddziałom niemieckim nocnego oświetlenia terenu walki. Wsie niszczono również w akcie zemsty za opór stawiany oddziałom Wehrmachtu przez żołnierzy wojska polskiego. Tak było między innymi w przypadku wsi Bogusze, którą spalono w odwecie za udany kontratak 1. batalionu 135. pułku piechoty pod Wizną. Wieś Lipówkę leżącą na granicy z Prusami Wschodnimi spacyfikowano z kolei za udany wypad 3. pułku szwoleżerów z Suwałk na terytorium Rzeszy, natomiast nocna bitwa stoczona przez Suwalską Brygadę Kawalerii (13-14 września) była przyczyną spalenia i zamordowania mieszkańców wsi Olszewo. Ponadto w Gniazdowie (na północ od Ostrowi Mazowieckiej) Niemcy rozstrzelali 10 września około 20 osób w odwecie za zwycięską akcję polskiej 18. Dywizji Piechoty. Z podobnych powodów Wehrmacht dokonał mordów we wsiach Klikuszowa (2 września) i Niedźwiedź (3 września). Swoje zrobiła także pogarda, jaką dla ubogich warunków życia mieszkańców Polski żywili żołnierze Wehrmachtu. Sprawiała ona, że dla niemieckiego żołnierza spalenie krytej strzechą wiejskiej chaty nie wydawało się zwykle niczym nagannym.

Ponadto należy podkreślić, iż mordów i podpaleń dokonywały również inne formacje niemieckie – SS-Verfügungstruppe, Selbstschutz, czy Einsatzgruppen. Między innymi, w Bolesławcu i Wieruszowie pułk Leibstandarte Adolf Hitler rozstrzelał wielu cywilów, a same miejscowości częściowo spalił. Podobny los spotkał Żdżary, Piaski i Mieleszyn. 3 i 4 września SS-mani z LAH i żołnierze 95. pułku piechoty Wehrmachtu spalili z kolei Złoczew, gdzie zamordowano 200 osób (mieszkańców i uchodźców) - Polaków i Żydów, kobiety oraz dzieci. W Konecku k. Inowrocławia członkowie Selbstschutzu wspierani przez żołnierzy Wehrmachtu zamordowali w dniach 9 i 12 września blisko 19 osób.

Zniszczenia dokonywane przez ogarniętych "partyzancką psychozą" żołnierzy przybrały takie rozmiary, iż już 2 września dowództwo niemieckiej 10. Dywizji Piechoty musiało wydać rozkaz, mówiący iż: "trzeba z całą surowością zakazać podpaleń, które stały się już swego rodzaju manią". Dwa dni później podobny rozkaz wydało dowództwo XIII Korpusu Armijnego (8. Armia). Niektórzy dowódcy sankcjonowali jednak podpalenia. 10 września, dowódca Grupy Armii "Północ" generał Fedor von Bock, wydał rozkaz nakazujący spalenie każdego domu, z którego "partyzanci" strzelali do Niemców, a w przypadku gdy nie da się ustalić z jakiego domu padł strzał – spalić całą wieś. Generalnie rzecz biorąc, oddziałom Wehrmachtu nacierającym na Polskę w dużej mierze pozostawiono więc swobodę w traktowaniu ludności cywilnej, co najwyżej hamując ich zapędy, jeżeli wymagał tego interes armii. Niemieckie sądy wojskowe, jeśli w ogóle badały przypadki zbrodni popełnione na terenie Polski, to ich sprawców traktowały wyjątkowo pobłażliwie.

Represje za działalność oddziału "Hubala"

 Osobny artykuł: Oddział Wydzielony Wojska Polskiego.

Na początku października 1939 w Górach Świętokrzyskich zatrzymały się podążające na odsiecz oblężonej stolicy resztki rezerwowych 102. i 110. pułku ułanów, którymi dowodził major Henryk Dobrzański. Dowiedziawszy się o upadku Warszawy, major powziął początkowo zamiar przebicia się na Węgry, lecz 5 października zadecydował o pozostaniu w kraju i podjęciu walki partyzanckiej. Major Dobrzański przyjął pseudonim "Hubal", a jego oddział, znany teraz jako Oddział Wydzielony Wojska Polskiego, stał się pierwszym oddziałem partyzanckim II wojny światowej. Początkowe sukcesy "Hubala" wywołały głębokie zaniepokojenie niemieckich władz okupacyjnych, przyczyniając się jednocześnie do przełamania nastrojów apatii i bierności panujących w społeczeństwie.

Pomnik ofiar pacyfikacji wsi Gałki

Niemiecka obława na Oddział Wydzielony Wojska Polskiego ruszyła wiosną 1940. Jej początek wypadł dla okupantów fatalnie. 30 marca "Hubal" pobił pod Huciskami niemiecki batalion policyjny, zadając mu spore straty. Następnego dnia pod Szałasem hubalczycy stoczyli kolejny bój, tym razem z oddziałem SS, również wychodząc zwycięsko z konfrontacji. Nie mogąc rozbić oddziału "Hubala" Niemcy zemścili się na ludności pobliskich wsi. 30 marca spacyfikowali Gałki, gdzie zamordowano kilkanaście osób, a kilkadziesiąt aresztowano i wywieziono do więzienia w Radomiu. Również w pobliskim Stefankowie Niemcy aresztowali tego dnia 77 mężczyzn. 4 kwietnia niemal wszyscy więźniowie zostali wywiezieni na Firlej koło Radomia i tam rozstrzelani. Łącznie zginęło wówczas 62 mężczyzn z Gałek (w wieku od 16 do 57 lat) oraz 77 mężczyzn ze Stefankowa. 31 marca Niemcy najechali wieś Samsonów-Komorniki, gdzie aresztowali 28 mężczyzn. Po kilku dniach wszystkich rozstrzelano. Ofiarami mordów i represji padli również mieszkańcy innych wsi (m.in. Gielniowa i Mechlina).

Cmentarz ofiar pacyfikacji wsi Skłoby

Druga fala pacyfikacji rozpoczęła się pod koniec pierwszej dekady kwietnia. 7 kwietnia we wsiach Adamów i Królewiec Niemcy rozstrzelali 104 osoby. Następnego dnia spacyfikowali Szałas Stary, mordując tam 65 mężczyzn i doszczętnie paląc wieś. Wreszcie 11 kwietnia oddział Ordnungspolizei, wspierany przez dość liczną grupę członków Selbstschutzu i SS-manów, spalił Skłoby. W tej najkrwawszej ze wszystkich "hubalowskich" pacyfikacji zginęło 216 osób. Tego samego dnia Niemcy spacyfikowali też Hucisko. Wieś licząca 110 zagród spłonęła doszczętnie, a 25 mieszkańców płci męskiej zamordowano w pobliskim lesie. Major Dobrzański bardzo mocno przeżył owe pacyfikacje, obwiniając siebie za śmierć setek bezbronnych ludzi.

Pacyfikacje dokonane w trakcie obławy na oddział "Hubala" były pierwszą zorganizowaną niemiecką akcją represyjną, wymierzoną w polskie wsie współpracujące z partyzantką. Łącznie, miedzy 30 marca a 11 kwietnia, spacyfikowano 31 wsi, spośród których 5 całkowicie zniszczono. Niemcy zamordowali wówczas 717 ludzi (według innych danych liczba ofiar wyniosła 687), wszystkich z nielicznymi wyjątkami ustalonych z imienia i nazwiska. Spośród tego grona: 502 osoby zabito na miejscu, 189 uwięziono i rozstrzelano bez sądu, 24 zginęły w obozach koncentracyjnych, a 2 zmarły na skutek tortur. Niemcy spalili ponad 600 zagród chłopskich. Zgodnie z ustaleniami polskich historyków, ludność zniszczonych wsi nie brała udziału w bezpośredniej walce. Wszystkie niemieckie pacyfikacje, z wyjątkiem akcji w Samsonowie-Komornikach, miały miejsce nie w czasie walki, ale przed jej rozpoczęciem (Gałki), a częściej po jej zakończeniu i to nieraz po kilku dniach (Szałas Stary, Hucisko), jak również we wsiach, w których oddział "Hubala" nigdy nie kwaterował (Stefanków, Skłoby), a nawet nigdy nie przechodził (Królewiec).