Paideia – w starożytnej Grecji słowem paideia nazywano to, co współcześnie określamy mianem wychowania czy kultury. Takie rozumienie pojęcia paidei sięga poematów Homera i Hezjoda, dzieł antycznych poetów i tragików greckich, artystów, w szczególności zaś filozofów oraz instytucji czy urządzeń społecznych o charakterze wychowawczym – prawa, tradycji, ustroju państwa-miasta (polis), narodzin szkolnictwa. Paideia była istotą i głównym nurtem czy zasadą ich funkcjonowania. Celem tak pojętej paidei było ukształtowanie, wyedukowanie człowieka pięknego i mądrego w oparciu o najwyższe ideały i najdoskonalsze wzorce, zaś jej podstawowym składnikiem były kwestie związane ze szlachetnością, moralnością czy dobrocią człowieka.

Paideia [gr.]:

1. w starożytnej Grecji początkowo wychowanie dzieci, a od późnego okresu klasycznego kształcenie ogólne, humanizacja;
2. dążenie do idealnej jedności cielesnego, politycznego i muzycznego wychowania w ramach greckiej polis (kalokagatia); do ideału paidei nawiązywał humanizm, klasycyzm
3. (gr. παιδεία, łac. educatio, humanista, kultura) – formowanie człowieka od najmłodszych lat przez edukację i wychowanie; uniwersalne podstawy edukacji lub ideał wypracowany przez starożytnych Greków, a uznany za ogólnoludzki.
4. Paideia [gr. pais ‘dziecko’, dosłownie ‘wychowanie, wykształcenie dziecka’] w starożytności jedno z najważniejszych pojęć greckiej kultury, oznaczające całościowe kształtowanie człowieka zgodnie z ideałem wypracowanym w kręgach greckiej arystokracji epoki archaicznej.

Celem tego procesu było osiągnięcie wszechstronnej „doskonałości” (arete), harmonijnie łączącej przymioty ciała i ducha człowieka (tzw. ideał kalokagatia), wyróżniającej go wśród równych mu arystokratów. Paideia obejmowała: wykształcenie gimnastyczne i treningi fizyczne, czytanie, pisanie, wykształcenie muzyczne i lekturę wielkich dzieł literatury (zwłaszcza Homera), które uważano za podstawę edukacji moralnej. Najważniejszymi elementami paidei przez długi okres były: wychowanie fizyczne i muzyczne (w tym śpiew i taniec), rozwijane nie tylko w szkole, ale i przy okazji zawodów sportowych, publicznych świąt religijnych (którym często towarzyszyły recytacje poezji oraz występy chórów dzieci i młodzieży) oraz na sympozjonach. Z czasem zespół arystokratycznych ideałów i wzorców wychowania został przyjęty przez szerokie kręgi obywateli gr. polis, a wszechstronną paideię zaczęto pojmować jako „powszechne nauczanie”, czy wręcz „kulturę powszechną”, obejmującą teraz nie tylko wychowanie fizyczne, muzyczne i literaturę, ale również retorykę, elementy filozofii, nauk ścisłych, a także np. elementy medycyny czy sztuki wojennej. Jednymi z najważniejszych „prawodawców” nowego typu paidei byli Platon i Izokrates. W epoce hellenistycznej i pod panowaniem rzymskim głównym miejscem krzewienia greckiej paidei stały się gimnazjony, a samo funkcjonowanie pojęcia „paideia”, zdecydowanie odróżniało Greków od ludów niegreckich (zwanych barbarzyńcami), zaczęło zbliżać się do naszego pojęcia „cywilizacji”, stając się synonimem „greckości”, najważniejszym elementem greckiej kultury. W tym znaczeniu paideią zaczęła być później przeciwstawiana także chrześcijaństwu, do czasu, gdy niektórzy Ojcowie Kościoła (zwłaszcza Grzegorz z Nyssy i św. Augustyn) zaproponowali oryginalną syntezę pogańskiej kultury i chrześcijaństwa.

Etymologia wyrazu Paideia

1. Wyraz παιδεία [ paideia] jest rzeczownikiem rodzaju żeńskiego. Etymologiczne słowo paideia jest wyrazem pochodnym od rzeczownika παîς [pais], który w dopełniaczu przybiera formę παιδός [paidos].
2. Marcin Wasilewski zgodnie z tokiem rozumowania Pierre Chantreine zalicza wyraz paideia do grupy rzeczowników odczasownikowych pochodzących od czasownika paideuo, który znaczy ‘wychowywać’ (‘élever’), ‘kształtować, kształcić’ (former, éduquer’), ‘nadawać kulturę/wykształcenie/ogładę’ (‘donner une culture’). Stąd też rzeczownik paideia miałby znaczyć ‘wychowanie, wykształcenie, kultura’ (éducation, formation, culture’).

Znaczenie terminu Paideia przed Platonem wg M. Wasilewskiego

1. Wyraz paideia elementarnie oznacza ‘dzieciństwo’ i młodość jako okresy życia człowieka.
2. Słowo paideia zamiennie oznacza nie tylko samo ‘dzieciństwo’ i ‘młodość’ jako pewne okresy życia człowieka, ale również, to co z dzieciństwem i młodością jest związane.
3. Termin paideia u Pittakosa jest późniejszym dodatkiem.
4. U Symonidesa termin paideia oznaczać może okres podporządkowywania się woli dorosłych.
5. W Korpusie Teognidejskim paideia oznacza okres fizycznej (seksualnej, erotycznej) atrakcyjności.
6. U Ajschylosa paideia oznacza okres trudu związanego z wychowywaniem dzieci (w sensie karmienia i opieki).
7. Protagoras z Abdery nadał słowu paideia znaczenie wychowania jako uczenia aretai (cnót, zalet etycznych), w szczególności poprzez tradycyjne nauczanie muzyczne i gimnastyczne dzieci i młodzieży. Słowo paideia oznaczać też mogło u Protagorasa nabytek duchowy, cenną własność duchową, którą można nabyć jedynie w młodości poprzez obcowanie z wychowawcą.
8. Znaczenie wyrazu występującego u Demokryta, Arystofanesa i Tukidydesa ma najprawdopodobniej pochodzenie Protagorejskie.