Pakt wschodni – sojusz wojskowy w Europie Wschodniej, skierowany przeciw Niemcom, zaproponowany przez ministra spraw zagranicznych Francji (w rządzie G. Doumergue'a) L. Barthou na wiosnę 1934.

Geneza

Kiedy Japonia zaatakowała Mandżurię w 1931 r. ZSRR była zmuszona na przerzucenie w tamte rejony dużej ilości wojsk. W Niemczech po śmierci Stresmana wystąpiły wzmożone ambicje do zbrojenia się, ponadto NSDAP dochodziła do coraz większego znaczenia i prowadziła wzmożoną propagandę antykomunistyczną. W ZSRR coraz bardziej zaczęto wątpić w kontynuację linii politycznej z Rapallo. ZSRR zbliżyło się do Ligi Narodów poprzez udział w komisji przygotowawczej do konferencji rozbrojeniowej. Pakt o nieagresji został podpisany w Paryżu 29 listopada 1932 r. – najważniejszym punktem było zobowiązanie do powstrzymania się od agresji wzajemnej. Zwracano też uwagę na wzajemne poszanowanie systemów politycznych. Kiedy w Niemczech jako kanclerz rządził Adolf Hitler doszło do kolejnej poprawy stosunków francusko-radzieckich. Kiedy Niemcy opuściły konferencję rozbrojeniową Ligi Narodów doszło do wzmożenia rozmów Francji z ZSRR. W 1933 doszło do ważnych rozmów między Paulem Boncourem a Walerianem Dowgalewskim; następne rozmowy miały miejsce w 1934 r., a podjął je nowy minister spraw zagranicznych Francji Luise Barthou po konsultacjach w Genewie, Londynie i Warszawie sformułowano projekt Paktu Wschodniego.

Założenia paktu

Wstępnie miał się składać z trzech układów: pierwszego regionalnego – z udziałem ZSRR, Niemiec, Polski, Czechosłowacji i państw bałtyckich zobowiązywał on sygnatariuszy do wzajemnej pomocy a w razie agresji do postępowania wg paktu Ligi Narodów, który mówił o współdziałaniu na rzecz pokoju w Europie. Drugi układ to radziecko-francuski, w którym to ZSRR przyłączał się do postanowień Paktu Reńskiego. Trzeci to podpisany przez wszystkich sygnatariuszy, który nawoływał od uczestników dwóch pierwszych układów do współdziałania na rzecz pokoju europejskiego.

Oddźwięk w Europie

Józef Beck, który stał na czele dyplomacji polskiej, miał poważne zastrzeżenia co do paktu. Wysuwał zastrzeżenie do Czechosłowacji w związku ze sprawą Śląska Cieszyńskiego. Ponadto chciał znormalizować stosunki z Niemcami, z którymi właśnie podpisał pakt 26.I.1934. Niemcy też nieprzychylnie odnosiły się do paktu, gdyż ich polityka w 1934 zbliżała się do Włoch. Pakt Wschodni stał się martwy jeszcze przed jego podpisaniem. Jednak Francja kontynuowała rozmowy z ZSRR, które 2 maja 1935 podpisały układ o wzajemnej pomocy. Został on ratyfikowany w 1936 r., 27 lutego. Z układem wiąże się też układ czechosłowacko-radziecki, podpisany w Pradze 16 maja 1935 r. – rządy zobowiązały się do wzajemnej pomocy jedynie w wypadku gdy Francja przyjdzie z pomocą stronie napaści.

Bibliografia