Paleotetyda - Polski Serwis Naukowy

Paleotetyda na ciemnoniebiesko

Paleotetyda przed dryfem Kimmerii na północ ~290 mln lat temu

Kimmeria dryfuje na północ, Paleotetyda zamyka się na północy, Tetyda otwiera się na południu ~249 mln lat temu

Paleotetyda – prehistoryczny ocean istniejący w paleozoiku w przybliżeniu w miejscu dzisiejszego Oceanu Indyjskiego. Sukcesor oceanu Prototetydy, poprzednik oceanu Tetydy.

Płyta anatolijska – niewielka kontynentalna płyta tektoniczna, obejmująca swym zasięgiem większą część Azji Mniejszej. Jest fragmentem płyty euroazjatyckiej.

Jura – drugi okres ery mezozoicznej. Trwała od 208 do 145 milionów lat temu. Nazwa pochodzi od gór Jura leżących we Francji i Szwajcarii. Wprowadził ją Alexander von Humboldt w 1823 r.

Paleotetyda znajdowała się między kontynentem Gondwany a oderwanym od niego i dryfującym na północ mikrokontynentem terranów huńskich.

Początkiem Paleotetydy był powstały w późnym ordowiku ryft tektoniczny biegnący wzdłuż północnego marginesu Gondwany. W sylurze zespół oderwanych od Gondwany w ten sposób terranów - terrany huńskie - podryfował na północ w kierunku Laurosji, zamykając Ocean Reńsko-Hercyński. Natomiast na południe od niego powstał nowy ocean - Paleotetyda. W dewonie, gdy podryfowały na północ mikrokontynenty północno- i południowochiński, otworzyła się wschodnia część Paleotetydy. Dryf tych mikrokontynentów spowodował zamknięcie Prototetydy, zakończone zderzeniem Północnych Chin z Syberią. W miejscu Prototetydy pojawiła się Paleotetyda.

Morze Czarne (w starożytności: Pontus Euxinus, co znaczy Morze Gościnne) – jest morzem śródlądowym rozciągającym się pomiędzy Azją Mniejszą na południu, Kaukazem na wschodzie, Niziną Wschodnioeuropejską na północy i Półwyspem Bałkańskim na zachodzie. Wchodzi w skład systemu oceanicznego Oceanu Atlantyckiego.

Laurosja (t. Euroameryka, Laureuropa, kontynent oldredowy, ang. Old Red Sandstone Continent, Laurussia) - paleozoiczny superkontynent, powstały w końcu syluru i istniejący aż do karbonu. Utworzył się w wyniku kolizji Laurencji i Bałtyki. Kolizja spowodowała zamknięcie się oceanu Japetus. W miejscu kolizji powstały kaledonidy.

W późnym dewonie Gondwana zaczęła dryfować na północ. Na południe od terranów huńskich powstała strefa subdukcji, w której zaczęła być niszczona skorupa oceaniczna Paleotetydy. W karbonie zachodnia część Paleotetydy uległa całkowitemu zamknięciu wskutek kolizji europejskiego terranu huńskiego z Eurameryką.

Ocean Indyjski – trzeci pod względem wielkości zbiornik wodny na świecie, zajmujący około 20% powierzchni Wszechoceanu. Od północy ograniczony jest przez Azję, od zachodu przez Półwysep Arabski i Afrykę, od wschodu przez Półwysep Malajski, Wyspy Sundajskie oraz Australię, a od południa przez Antarktydę. Umownymi granicami są południki: 20° i 147° długości geograficznej wschodniej.

Gondwana – południowy superkontynent, istniejący w paleozoiku i na początku mezozoiku oraz ponownie pod koniec mezozoiku i na początku kenozoiku. Jego nazwa pochodzi od północnego regionu Indii, a termin ten wprowadził jako pierwszy Eduard Suess, który stwierdził m.in. zaskakujące podobieństwo wymarłej flory glossopterysowej na obu wybrzeżach południowego Atlantyku.

W późnym permie od kontynentu Gondwany (wchodzącej wówczas w skład Pangei) oderwał się jego północny pas, który utworzył mikrokontynent Kimmerii i podryfował na północ. W miarę jego wędrówki Paleotetyda ulegała stopniowemu zamknięciu, zaś na południe od niego powstawał nowy ocean – Tetyda. W późnym triasie z Paleotetydy pozostał tylko wąski pas wód. Proces subdukcji skorupy Paleotetydy pod płytę kimmeryjską został zakończony we wczesnej jurze całkowitym pochłonięciem skorupy oceanicznej.

Ocean (łac. Oceanus, gr. Ὠκεανός Okeanos – u starożytnych Greków i Rzymian mityczna rzeka oblewająca cały świat, także nazwa jej boga) – wielka część hydrosfery ziemskiej, stanowiąca rozległy obszar słonej wody. Wody słone pokrywają w sumie blisko 3/4 (70,8%) Ziemi. Powierzchnia oceanów wynosi ok. 361 mln km², a ich łączna objętość ok. 1,3•1018 m³.

Subdukcja – w teorii tektoniki płyt, proces polegający na wciąganiu lub wpychaniu jednej płyty litosferycznej (płyty oceanicznej) pod drugą (oceaniczną lub kontynentalną). Strefy subdukcji są jednym z rodzajów granic zbieżnych (konwergentnych, kolizyjnych) płyt litosfery.

Dziś jedyną prawdopodobną pozostałością Paleotetydy jest skorupa południowej części dna Morza Czarnego. Leżąca na południe od niej płyta anatolijska jest prawdopodobnie pozostałością Kimmerii.

Źródła

G.M. Stampfli, J.F. von Raumer, G.D. Borel. Paleozoic evolution of pre-Variscan terranes: from Gondwana to the Variscan collision. „Geological Society of America special paper”. 364, s. 263, Luty 2002 (ang.).

Linki zewnętrzne

PaleoMap Project: Paleoetyda w karbonie, przed dryfem Kimmerii na północ - mapa (ang.). [dostęp 4 lutego 2009].

Global History: Paleotetyda i Prototetyda - mapa (ang.). [dostęp 4 lutego 2009].