Palindrom - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy pojęcia z językoznawstwa. Zapoznaj się również z: Palindromy - film z 2004 roku.

Zobacz hasło palindrom w Wikisłowniku

Palindrom (gr. palindromeo – biec z powrotem) – wyrażenie brzmiące tak samo czytane od lewej do prawej i od prawej do lewej. Przykładem palindromu jest: Kobyła ma mały bok. Współcześnie palindromy pełnią funkcję gry słownej. Prawdopodobnie tak było również i w przeszłości, choć pewne znaleziska sugerują, że palindromy mogły też mieć znaczenie magiczne.

Aibofobia (ang. aibohphobia) - fikcyjna fobia oznaczająca lęk przed palindromami. Termin aibofobia sam w sobie jest palindromem i należy do tzw. komputerowego/internetowego humoru.
Kwadrat magiczny – tablica składająca się z n wierszy i n kolumn (n>2), w którą wpisano n2 różnych dodatnich liczb naturalnych w ten sposób, że suma liczb w każdym wierszu, w każdej kolumnie i w każdej przekątnej jest taka sama (tzw. suma magiczna). Kwadrat, w którym suma liczb w każdym wierszu i każdej kolumnie jest taka sama, ale sumy liczb w przekątnych są różne, nazywa się półmagicznym.

Historia palindromu

Dzieje palindromu sięgają starożytności. Być może powstał jako zabawa słowna, a może od razu niektóre z palindromów miały być czymś w rodzaju szyfru, może zaklęcia. Współcześnie palindrom to przede wszystkim rozrywka umysłowa i żart słowny, który bawi głównie kontrastem między idealną dokładnością w postaci symetrii, a chaosem często bezsensownych zwrotów i zdań, które powstają przy jego konstruowaniu.

Emerytura (zwana dawniej rentą starczą) – świadczenie pieniężne mające służyć jako zabezpieczenie bytu na starość dla osób, które ze względu na wiek nie posiadają już zdolności do pracy zarobkowej (jako pracownicy, przedsiębiorcy, rolnicy i in.) albo utraciły ją w znacznym stopniu oraz nie dysponują innymi źródłami dochodu gwarantującymi możliwość utrzymania się. Podstawową cechą świadczenia emerytalnego jest brak jego ekwiwalentności w stosunku do wartości składek z tytułu ubezpieczenia społecznego płaconych przez czas aktywności zawodowej.
Chrześcijaństwo, chrystianizm ( ludzi (1/3 ludności świata), biorąc pod uwagę wszystkie odłamy wchodzące w jej skład. Zgodnie z Dziejami Apostolskimi (11,26) "W Antiochii po raz pierwszy nazwano uczniów chrześcijanami" (gr. Χριστιανός).

Biblia

Niektórzy anglikanie twierdzą, że pierwsze słowa wypowiedziane przez człowieka były palindromem. Adam przywitał Ewę w Raju, mówiąc:

Madam, I'm Adam (Pani, jestem Adam).

lub Madam in Eden, I'm Adam (Pani w Edenie, jestem Adam).

Starożytny Egipt

Tradycja mówi, że wynalazcą palindromów był Sotades (III w p.n.e.) z Maronei, twórca poezji frywolnej na dworze Ptolemeusza. Podobno jego twórczość nie przyniosła mu szczęścia – Ptolemeusz II miał kazać go stracić przez wrzucenie do morza, jakoby za wers, w którym Sotades go obraził.

Starożytna Grecja i Rzym

Do najbardziej znanych palindromów starożytnych należy inskrypcja umieszczana na greckich fontannach:

Włochy (Republika Włoska, wł. Italia, Repubblica Italiana) – państwo położone w Europie Południowej, na Półwyspie Apenińskim, będące członkiem wielu organizacji, m.in.: UE, NATO, należące do ośmiu najbardziej uprzemysłowionych i bogatych państw świata – G8.
Magia, czary, czarostwo – praktyki wpływania na ludzi, przedmioty, zdarzenia czy zjawiska fizyczne za pomocą środków paranormalnych lub okultystycznych, a więc zasadniczo nie poddających się weryfikacji za pomocą metody naukowej, kolidujących z podejściem racjonalistycznym.

Nipson anomemata me monan opsin (ΝΙΨΟΝΑΝΟΜEΜΑΤΑΜEΜΟΝΑΝΟΨΙΝ – Zmyj grzechy, nie tylko twarz). Ψ w polskiej transkrypcji pisze się "ps".

Rzymianie także bawili się palindromami. Tworzyli tasiemcowe zdania w rodzaju: In girum imus nocte et consumimur igni (Wchodzimy w krąg po ciemku i trawi nas ogień)

Jednym z palindromów z czasów antycznych jest kwadrat magiczny z murów w Pompejach i rzymskiego muru w Cirencester w Anglii. Jeszcze w XIX wieku ryto go na amuletach i wisiorkach mających przynieść szczęście. Do osób zajmujących się palindromem z Pompejów należał Felix Grosser - niemiecki duchowny z Chemnitz. W 1926 roku w artykule Ein neuer Vorschlag zur Deutung der Sator-Formel przedstawił jedną z najbardziej znanych interpretacji kwadratu palindromicznego z Pompejów,, będącego rodzajem kwadratu magicznego.

Sotades z Maronei (gr. Σωτάδης, III wiek p.n.e.) - grecki poeta, autor sprośnych i satyrycznych utworów. Krytykował również władców, na których dworach przebywał, czyli Seleukosa II i Ptolemeusza II. W rezultacie drugi z nich uwięził, a następnie, po nieudanej próbie ucieczki, kazał utopić poetę w ołowianej skrzyni.
Egipt (arab. مصر Miṣr; dialekt egipski: Máṣr (/masˤɾ/); łac. Aegyptus, gr. Αίγυπτος Aígyptos), nazwa oficjalna Arabska Republika Egiptu (arab. جمهوريّة مصر العربيّة Dżumhurijjat Misr Al-Arabijja) – państwo położone w północno-wschodniej Afryce z półwyspem Synaj w zachodniej Azji. Egipt otoczony jest przez Morze Śródziemne na północy i Morze Czerwone na wschodzie; graniczy z Izraelem i Strefą Gazy na północnym wschodzie, Sudanem na południu i Libią na zachodzie.

Czasy chrześcijańskie

Za czasów pierwszych chrześcijan kwadrat z Pompei mógł pełnić funkcje rozpoznawczą, podobnie jak znak i grecka nazwa ryby, która jednak wykorzystywała inną formę szyfru literowego, była bowiem akrostychem. Palindrom (jego najprostsze tłumaczenie brzmi: siewca Arepo trzyma koła z dużym zaangażowaniem) ma dwie osie symetrii, stanowione przez skrzyżowane słowa TENET. To sprawia, że według niektórych interpretacji palindrom ten jest pochodzenia chrześcijańskiego. Z drugiej strony podobno znaleziono tę inskrypcję również w Egipcie, Etiopii i obszarach dawnej Mezopotamii.

Starożytność – okres w historii Bliskiego Wschodu, Europy i Afryki Północnej obejmujący dzieje tych regionów od powstania pierwszych cywilizacji do politycznego upadku cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 roku[1].
Lipogram - forma instrumentacji głoskowej polegająca na takiej budowie tekstu, aby składał się on z wyrazów, w których nie występuje określona głoska, szczególnie częsta w danym języku. ( Julian Tuwim przytoczył w swojej książce "Pegaz dęba" kilkudziesięciowierszowy fragment, w którym ani razu nie pojawiła się głoska "r": "Słońce tego dnia wstało jakieś dziwnie leniwe, matowe bez blasku. Około południa na powleczony niezwykłą bladością niebo wypełzły zwały skłębionych żółtych obłoków i w jednej chwili świat zasnuł się ciemnością." W dalszej części tekstu występuje opis burzy, w którym nie ma takich wyrazów jak piorun, grom, chmury.)

W 1925 roku Felix Grosser i Sigurd Agrell odkryli (niezależnie), że 25 liter kwadratu tworzy 2 wyrażenia "PATER NOSTER" oraz 2 symbole alfa (A) i 2 symbole omega (O), które dla wczesnych chrześcijan oznaczały odpowiednio "początek" i "koniec".

Figurę taką można do dziś zobaczyć na posadzce w niektórych kościołach Włoch.

Palindrom ten doczekał się zresztą wielu innych prób interpretacji; niektóre z nich odzwierciedlały chęć znalezienia w nim magii.

Księżyc (, nieco więcej niż 1/4 średnicy Ziemi. Oznacza to, że objętość Księżyca wynosi około 1/50 objętości kuli ziemskiej. Przyspieszenie grawitacyjne na jego powierzchni jest blisko 6 razy słabsze, niż na Ziemi. Księżyc wykonuje pełny obieg wokół Ziemi w ciągu 27,3 dnia (tzw. miesiąc syderyczny), a okresowe zmiany w geometrii układu Ziemia-Księżyc-Słońce powodują występowanie powtarzających się w cyklu 29,5-dniowym (tzw. miesiąc synodyczny) faz Księżyca.
Znaczek pocztowy – znak pocztowy, służący jako środek uiszczenia opłaty za usługi pocztowe. Przeważnie jest w postaci małego papierowego prostokąta przyklejanego do koperty.

Palindromy w różnych językach

Angielski

Do geese see God? — Czy gęsi widzą Boga?

Devil lived - Diabeł żył.

Race fast, safe car — Ścigaj się (pędź) szybko, bezpieczny samochodzie.

Was it a cat I saw? — Czy to, co widziałem, było kotem?

Able was I ere I saw Elba — Palindrom przypisywany Napoleonowi, wypowiedzieć miał go na widok rzeki Elby

Rats live on no evil star. - Szczury nie żyją na żadnej złej gwieździe.

A man a plan a Canal Panama (inskrypcja zamieszczona na nagrobku inżyniera kierującego budową Kanału Panamskiego, Ferdynanda de Lessepsa)

A Toyota! Race fast... safe car: a Toyota

Chiński (Mandaryński)

我爱妈妈，妈妈爱我。－ Ja kocham mamę， mama mnie kocha. (czyt: Wǒ ài māma，māma ài wŏ.)

Chorwacki

Ana voli Milovana — Anna kocha Milovana

Idu ludi — Idą ludzie

Czeski

Jáva horko má, mokro Havaj — Na Jawie gorąco, na Hawajach mokro

Drápe gepard? — Drapie gepard?

Motýla má malý Tom — Motyla ma mały Tom

Duński

Skal Eva have laks — Czy Ewa lubi łososia?

Esperanto

Ne mateno, bone tamen — Nie ranek, ale jednak dobrze

Fiński

Ana, kanna kana — Ana, przynieś kurczaka

Francuski

Bon sport, trop snob — Dobry sport i dla snobów

Hiszpański

O rey, o joyero — Albo król, albo jubiler

Kataloński

Català, a l'atac — Atakuj, Katalończyku

Łaciński

Sum summus mus — Jestem najmniejszą myszą

Si nummi immunis — Jeżeli masz pieniądze, będziesz wolny (napis na drzwiach kancelarii adwokackiej)

Niemiecki

Ein Esel lese nie — Osioł nie powinien czytać

Norweski

Anne var i Ravenna — Anna była w Rawennie

Polski

A to idiota!

Jadzi w gębę gwizdaj.

Kobyła ma mały bok.

Ile Roman ładny dyndał na moreli?

Zakopane i cel wieczoru urocze i w lecie na pokaz. (Julian Tuwim)

Ot, i psikus - i amok tatko ma i suki spito.

Ej, u Reja bogaty dureń. Erudyta go bajeruje.

Matoł i Mela ukrywani na wyrku - ale miło tam.

I buli kat Izydor - bokobrody z Itaki lubi.

I za kufrem smerf u Kazi.

Kat Pąk Izydor świni w środy z Iką Ptak.

Róg, zima do larga, zima mi zagra lodami z gór.

Raz cywil boso mami - mam osobliwy czar.

A na Dwór to łamagi i gama łotrów dana.

U Izydy żądze na wyrku co noc ukrywane, zdąży Dyziu?

Ada, panna pocałowana woła: "Co pan napada?".

Wół utył i ma miły tułów.

Marzena pokazała Zakopane z ram.

O, mam karabin i barak mamo.

Ikar łapał raki.

Ej, Elu, kat pedant na deptaku leje.

Nago pogna twa baba w tango pogan.

O, noc pokazowo zakopcono.

A typ o wodę z rur urzędowo pyta.

I wota połamał, księdza mazdę i skłamał opatowi.

A po kinderbalu hula bredni kopa.

Może jutro ta dama sama da tortu jeżom.

Da i boa naga Jaga na obiad.

O, na wyrku raut. Repertuar ukrywano.

Ładna pani woła: "Mało wina pan dał!"

Karaiba wabi arak.

Łapał za tokaj - a kota złapał.

Ona z niczym - my z Cinzano.

Rosyjski

А роза упала на лапу Азора — Róża upadła na łapę Azora

Олимп - мило — Olimp - to miło

А ритм - ум Тира — Rytm to rozum strzelnicy

А в Тибете битва — A w Tybecie bitwa

Szwedzki

Ni talar bra latin — Mówicie dobrze po łacinie

Ukraiński

І що сало? Ласощі — A co to jest słonina? To łakocie.

І мчу кіло бараболі Кучмі — I mknę z kilogramem ziemniaków do Kuczmy.

Три психи пили Пилипихи спирт — Trzej wariaci pili alkohol Pyłypychy.

Włoski

I topi non avevano nipoti - Myszy nie miały wnucząt

Autore ero tua — Autorze, byłam twoja

Pangram (gr. pan gramma – każda litera) – krótkie zdanie zawierające wszystkie litery danego języka. Może stanowić zabawę słowną, często jest jednak również wykorzystywane do sprawdzania poprawności danych tekstowych, poprawności wyświetlania lub drukowania znaków itp. Szczególnie dopracowane pangramy zawierają każdą literę tylko w jednym wystąpieniu.
Kanał Panamski – sztuczny kanał wodny zbudowany w latach 1904-14, położony w Panamie, na Przesmyku Panamskim, łączący wody Oceanu Atlantyckiego (przez Morze Karaibskie) z wodami Oceanu Spokojnego. Jest on jedną z najważniejszych dróg wodnych świata, która wydatnie skróciła trasę, jaką musiały pokonywać wcześniej statki, np. droga morska z San Francisco do Nowego Jorku uległa skróceniu o 14 500 km. Podczas budowy Kanału Panamskiego zmarło około 25 000 robotników a około 20 000 z nich zaraziło się malarią lub żołtą febrą.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)