Palmy - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy roślin. Zapoznaj się również z: Palmowce - rodzina ptaków.

Arekowce, palmowce (Arecales Bromhead) – rząd roślin należących do jednoliściennych. Jest to takson monotypowy – z jedną rodziną, określaną jako arekowate lub palmy (Arecaceae Schultz Sch.). Liczy w zależności od ujęcia od ok. 2 tys. do 3 tys. gatunków. Należące tu rośliny występują na wszystkich kontynentach w strefie międzyzwrotnikowej (stosunkowo niewielkie ich zróżnicowanie w porównaniu do innych obszarów tropikalnych jest w Afryce), z nielicznymi przedstawicielami w strefie klimatu umiarkowanego (w Europie południowej występuje karłatka niska). Do palm należą rośliny drzewiaste o wzroście zwykle monopodialnym. Liście są okazałe, często w formie pióropusza na szczycie pędu, pierzaste lub dłoniaste. Wiele roślin z tej rodziny ma ogromne znaczenie użytkowe, np. kokos właściwy, daktylowiec właściwy, olejowiec gwinejski, sagownica zwyczajna i winodań wachlarzowata.

Widlica – typ wsi o zwartej zabudowie, skoncentrowanej wzdłuż 2-3 dróg polnych rozwidlających się w kształcie litery V, połączonych często krótką przecznicą, odchodzących od drogi głównej.

Pestkowiec (ang. drupe, stone fruit, łac. drupa) – rodzaj owocu. Jest mięsisty, zwykle zawierający jedno nasienie (wyjątkiem jest dwunasienny pestkowiec kawowca). Powstaje ze słupka pojedynczego (apokarpicznego). Owocnia (perykarp) zbudowana jest ze zwartego egzokarpu mającego postać skórki, soczystego i często jadalnego mezokarpu oraz twardego i zdrewniałego endokarpu, zbudowanego ze sklerenchymy (twardzicy). Przykłady roślin wytwarzających pestkowce: morela, śliwa, czereśnia, brzoskwinia, palma kokosowa, orzech włoski, kawowiec, pistacja.

Morfologia

Pokrój Rośliny o specyficznym pniu zwanym kłodziną. Osiąga ona u roślin o pokroju drzewiastym do 60 m wysokości i zwykle jest nierozgałęziona. Wyjątkiem rozgałęziającym się dychotomicznie jest kłodzina widlicy (Hyphaene) i nipy (Nypa). Szereg palm ma pokrój krzewiasty, lian lub niskich roślin o tęgim pędzie przypominającym sagowce. Liście Na szczycie pnia pióropusz liści, które mogą być bardzo długie (do kilkunastu metrów), sztywne, pierzaste lub wachlarzowate. Kwiaty Rozdzielnopłciowe, drobne, zebrane w wiechy lub kolby. Owoce Jagody, pestkowce lub orzechy.

Systematyka

Nazwy synonimiczne dla rzędu: Cocosales Dumortier, Arecanae Takhtajan, Arecidae Takhtajan, Phoenicopsida Brongniart.

Wiecha – typ kwiatostanu groniastego złożonego, w którym na głównej osi pędu wykształcają się boczne odgałęzienia drugiego i trzeciego rzędu, a na nich wyrastają kwiaty. Istnieje jeszcze tzw. wiecha złożona, w której rozgałęzienia nie są zakończone pojedynczymi kwiatami, lecz kwiatostanami – np. kłoskami (m.in. u licznych gatunków z rodziny wiechlinowatych, np. owies, męskie kwiatostany kukurydzy) lub koszyczkami (u niektórych przedstawicieli astrowatych, np. lepiężnik, nawłoć).

Rozgałęzienia typu monopodialnego – charakteryzują rośliny jednoosiowe (monopodialne). Oś główna roślin o tym typie rozgałęzień rośnie silniej od odgałęzień bocznych, w efekcie zawsze jest od nich dłuższa. Odgałęzienia każdego kolejnego rzędu rosną słabiej od odgałęzień wyższych rzędów.

Pozycja systematyczna rzędu i jego podział jest dość stały w różnych systemach. Traktowany jest jako takson monotypowy niezależnie od ujęcia systematycznego, z jedną rodziną arekowate (palmy, palmowate) (Arecaceae Schultz Sch.). Pozycja systematyczna i relacje filogenetyczne arekowców wśród jednoliściennych wg Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG III z 2009) Pozycja systematyczna wg systemu Takhtajana (1997)

Podklasa: arekowe, palmowcowe (Arecidae Takht.), nadrząd: arekopodobne (Arecanae Takht.), rząd: arekowce (palmowce) (Arecales Bromhead) z jedną rodziną arekowate (palmy, palmowate) (Arecaceae Schultz Sch.).

Nipa krzewinkowa (Nypa fruticans) – gatunek rośliny należący do rodziny arekowatych (Arecaceae), dawniej nazywanych palmami. Ma wiele nazw: niedorośl krzewinkowa, tęporośla krzewinkowa, palma krzaczasta. Występuje na obszarze Archipelagu Malajskiego oraz w południowo-wschodniej Azji i w Australii. W wielu krajach o klimacie tropikalnym i subtropikalnym jest też uprawiana.

Arenga pierzasta (Arenga pinnata (Wurmb.) Merr.), nazywana także arengą cukrową, palmą cukrową, słoczą cukrową, słoczą pierzastą lub winosłoczą cukrową – gatunek rośliny z rodziny arekowatych (dawniej nazywanych palmami). Rośnie głównie w południowo-wschodniej Azji.

Podział i powiązania filogenetyczne w obrębie rodziny

Arenga pierzasta

Szorstkowiec Fortunego uprawiany w gruncie w Polsce

Podrodzina: Calamoideae Beilschmied

Plemię: Calameae

Calamus L. – kalamus, rotang

Ceratolobus Blume

Daemonorops Blume

Eleiodoxa (Becc.) Burret

Korthalsia Blume – korthalazja, danan

Metroxylon Rottb. – sagownica

Myrialepis Becc.

Pigafetta (Blume) Becc. – pigafetta

Plectocomia Mart. ex Blume

Plectocomiopsis Becc.

Pogonotium J. Dransf.

Retispatha J. Dransf.

Salacca Reinw. – salaka, oszplina

Plemię: Lepidocaryeae

Olejowiec gwinejski (Elaeis guineensis Jacq.) - gatunek rośliny z rodziny arekowatych (Arecaceae). Najczęściej nazywany jest palmą olejową, ma również inne nazwy zwyczajowe: masłopalma gwinejska, olejnik gwinejski. Pochodzi z Afryki i Madagaskaru, jest też uprawiany w innych rejonach świata o tropikalnym klimacie . Główne rejony uprawy to ojczysta Demokratyczna Republika Konga, ponadto kraje Afryki Zachodniej i Środkowej, Malezja, Indonezja, Kolumbia i Ekwador.

Roślina drzewiasta – roślina wieloletnia o silnie zdrewniałych, trwałych łodygach nadziemnych, często także i korzeniach. W przeciwieństwie do bylin, u których cała część nadziemna zamiera na zimę, zdrewniałe nadziemne części roślin drzewiastych nie zamierają w okresie zimy. Nie jest to takson, ale grupa roślin o zbliżonej budowie morfologicznej. Rośliny drzewiaste to zazwyczaj rośliny długowieczne.

Eremospatha (G. Mann & H. Wendl.) H. Wendl.

Laccosperma (G. Mann & H. Wendl.) Drude

Lepidocaryum Mart.

Mauritia L. f. – prześcigla

Mauritiella Burret

Oncocalamus (G. Mann & H. Wendl.) Benth. & Hook. f.

Raphia P. Beauv. – rafia

Plemię: Eugeissoneae

Eugeissona Griff. – eugejsona

Podrodzina: Nypoideae Griffith

Nypa Steck – nipa, niedorośl

Podrodzina: Coryphoideae Burnett

Plemię: Borasseae

Krzew - roślina wieloletnia o zdrewniałej łodydze, czasem także korzeniach, przekraczająca 0,5 m wysokości. Krzewy mają krótki pęd główny, z którego wyrastają równorzędne, rozgałęziające się pędy boczne. W przeciwieństwie do drzew u krzewów brak osi głównej, która u drzew przechodzi przez system pędowy. W rozwoju krzew powstaje przez rozwój pączków bocznych, znajdujących się u nasady pędu głównego, który zostaje szybko opanowany przez tworzące się liczne pędy boczne i wcześnie zamiera. Krzewy mają korzeń palowy, podobnie jak drzewa.

Rząd (łac. ordo) – jedna z podstawowych kategorii systematycznych stosowanych w systematyce organizmów, niższa od gromady (classis w zoologii) lub klasy (classis w botanice), a wyższa od rodziny (familia). Termin ordo został wprowadzony przez Karola Linneusza jako jedna z pięciu podstawowych kategorii w hierarchicznym systemie klasyfikacji biologicznej. Kategoriami pomocniczymi dla rzędu są nadrząd (superordo), podrząd (subordo) i infrarząd (infraordo), a w literaturze anglojęzycznej stosowane są jeszcze magnorder (wyższa od nadrzędu) i parvorder (niższa od infrarzędu).

Bismarckia Hildebrandt & H. Wendl.

Borassodendron Becc. – bidang

Borassus L. – winodań, borasus

Hyphaene Gaertn. – widlica

Latania Comm. ex Juss. – latania

Lodoicea Comm. ex DC. – lodoicja

Medemia Württemb. ex H. Wendl.

Satranala J. Dransf. & Beentje

Plemię: Caryoteae

Owoc (łac. fructus) - w znaczeniu botanicznym występujący u okrytozalążkowych organ powstający z zalążni słupka i ewentualnie dna kwiatowego zawierający w swym wnętrzu nasiona, osłaniający je i ułatwiający rozsiewanie.

Winodań wachlarzowata (Borassus flabellifer), borasus wachlarzowaty, winna palma – palma z rodziny arekowatych, pierwotnie występująca od Indii po Półwysep Malajski.

Arenga Labill. – arenga, słocza, winosław

Caryota L. – kariota

Wallichia Roxb. – walichia

Plemię: Chuniophoeniceae

Chuniophoenix Burret

Kerriodoxa J. Dransf.

Nannorrhops H. Wendl.

Tahina J. Dransf. & Rakotoarin.

Plemię: Corypheae

Corypha L. – wachlarzowiec

Plemię: Cryosophileae

Plemię: Phoeniceae

Liść (łac. folium) – organ roślinny, element budowy części osiowej (pędowej) roślin telomowych. Wyrastające z węzłów końcowe elementy rozgałęzień pędu, wyodrębniające się ze względu na funkcję i budowę od łodygi (nie mają np. zdolności do nieprzerwanego wzrostu). Pełnią głównie funkcje odżywcze i z tego powodu mają zwykle dużą powierzchnię umożliwiającą ekspozycję na odpowiednią ilość promieniowania słonecznego. Poza tym liście biorą udział w transpiracji i gutacji oraz wymianie gazowej. Nierzadko liście pełnią także funkcje spichrzowe, czepne, ochronne, obronne i pułapkowe, w takich przypadkach ulegając daleko idącym przystosowaniom w zakresie funkcji i budowy.

Arekowate (Arecaceae Schultz Sch.), zwyczajowo nazywane palmami, dawniej rodziną palmowatych (Palmae Juss.) – rodzina drzew z rzędu arekowców. Należy do niej ok. 1500 gatunków występujących na obszarach tropikalnych i subtropikalnych.

Phoenix L. – daktylowiec

Plemię: Sabaleae

Sabal Adans. – sabal, bocznia

Plemię: Trachycarpeae

Podrodzina: Ceroxyloideae Drude

Plemię: Ceroxyleae

Ceroxylon Bonpl. ex DC.

Juania Drude

Oraniopsis (Becc.) J. Dransf. et al.

Ravenea C. D. Bouché

Plemię: Cyclospatheae

Pseudophoenix H. Wendl. ex Sarg.

Plemię: Phytelepheae

Karłatka niska (Chamaerops humilis L.) – gatunek wiecznie zielonej rośliny z rodziny arekowatych (Arecaceae). Jedyny przedstawiciel monotypowego rodzaju karłatka (Chamaerops).

Sagowiec (Cycas L.) – rodzaj roślin sagowcowych z monotypowej rodziny sagowcowatych (Cycadaceae Persoon). Obecnie uznawanych jest około 95 gatunków, z których najlepiej poznanym jest sagowiec odwinięty (Cycas revoluta). Epitet rodzajowy Cycas pochodzi od greckiego słowa Koikas oznaczającego „rodzaj palmy”, ze względu na fizyczne podobieństwo sagowców do palm, mimo braku bliskiego pokrewieństwa genetycznego.

Ammandra O. F. Cook

Aphandra Barfod

Phytelephas Ruiz & Pav. – słoniorośl

Podrodzina: Arecoideae Beilschmied

Plemię: Areceae

Plemię: Chamaedoreeae

Chamaedorea Willd. – chamedora

Gaussia H. Wendl.

Hyophorbe Gaertn.

Synechanthus H. Wendl.

Wendlandiella Dammer

Plemię: Cocoseae

Plemię: Euterpeae

Rozgałęzienia pędu typu dychotomicznego, widlaste – w przypadku pędów charakterystyczne są dla widłaków. Powstają w wyniku podziału pąka szczytowego dzięki czemu powstają dwa odgałęzienia. Rozgałęzienia dychotomiczne występują także w żyłkach liścia w obrębie paprotników i niektórych nagonasiennych (np. u miłorzęba dwuklapowego).

Pnącze, roślina pnąca – forma życiowa roślin o długiej, wiotkiej łodydze, wymagającej podpory, by mogła się wspinać do góry, do światła. W strefie umiarkowanej pnącza występują rzadko, w tropikalnych lasach są częste, w tym liczne o zdrewniałych łodygach – tzw. liany, które wykorzystując drzewa jako podpory oszczędzają konieczność wytwarzania silnych i grubych pni by wydostać się z ciemnego dna lasu tropikalnego ku słońcu. Pnącza dzięki oszczędzaniu na wzroście pędu na grubość bardzo szybko rosną na długość. Niektóre z nich potrafią się przyczepić nawet do gładkiego muru.

Euterpe Mart. – euterpa

Hyospathe Mart.

Neonicholsonia Dammer

Oenocarpus Mart.

Prestoea Hook. f.

Plemię: Geonomateae

Asterogyne H. Wendl.

Calyptrogyne H. Wendl.

Calyptronoma Griseb.

Geonoma Willd.

Pholidostachys H. Wendl. ex Benth. & Hook. f.

Welfia H. Wendl.

Plemię: Iriarteeae

Dictyocaryum H. Wendl.

Iriartea Ruiz & Pav.

Iriartella H. Wendl.

Socratea H. Karst.

Wettinia Poepp.

Plemię: Leopoldinieae

Sagownica zwyczajna (Metroxylon sagu (Rottb), nazywana także palmą sagową – gatunek rośliny z rodziny arekowatych. Pochodzi z Moluków i Nowej Gwinei, uprawiana głównie w Azji Południowo-Wschodniej. Roślina ważna gospodarczo, w niektórych krajach pozyskiwane z niej sago stanowi podstawowy produkt żywnościowy.

Takson monotypowy, zwany monotypem – w biologii, takson obejmujący tylko jeden przyporządkowany takson niższy. W botanice np.: rząd tatarakowce Acorales zawiera tylko jedną rodzinę tatarakowate Acoraceae, która też jest monotypowa ponieważ zawiera jeden rodzaj – tatarak Acorus. W zoologii np.: rodzaj Sceloglaux jest monotypowy ponieważ zawiera tylko jeden gatunek - sowicę białolicą.

Leopoldinia Mart.

Plemię: Manicarieae

Manicaria Gaertn.

Plemię: Oranieae

Orania Zipp.

Plemię: Pelagodoxeae

Pelagodoxa Becc.

Sommieria Becc.

Plemię: Podococceae

Podococcus G. Mann & H. Wendl.

Plemię: Reinhardtieae

Reinhardtia Liebm.

Plemię: Roystoneeae

Roystonea O. F. Cook – opatrznica

Plemię: Sclerospermeae

Afryka – drugi pod względem wielkości kontynent na Ziemi, ma 30,3 mln km² powierzchni, czyli ponad 20,3% ogólnej powierzchni lądowej naszego globu. Przechodzi przez niego południk 0°, obydwa zwrotniki i równik.

Kwiat - organ roślin nasiennych, w którym wykształcają się wyspecjalizowane elementy służące do rozmnażania. Stanowi fragment pędu o ograniczonym wzroście ze skupieniem liści płodnych i płonnych, służących odpowiednio, bezpośrednio i pośrednio do rozmnażania płciowego (generatywnego). Kwiat charakterystyczny dla roślin nasiennych (czyli kwiatowych) jest organem homologicznym do kłosa zarodnionośnego (sporofilostanu) roślin ewolucyjnie starszych.

Sclerosperma G. Mann & H. Wendl.

Przypisy

↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-06-13].
↑ Heywood V. H., Brummitt R. K., Culham A., Seberg O.: Flowering plant families of the world. Ontario: Firely Books, 2007, s. 115. ISBN 1-55407-206-9.
↑ Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003. ISBN 83-214-1305-6.
Taxon: Arecaceae (ang.). USDA, ARS, National Genetic Resources Program. Germplasm Resources Information Network - (GRIN). [dostęp 2010-07-30].

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o palmie