Pamir - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy gór. Zapoznaj się również z: inne znaczenia tej nazwy.

Panorama Pamiru

Lotnicze zdjęcie szczytów Pamiru

Najwyższy szczyt Pamiru - Pik Ismaila Samaniego. Zdjęcie z 1989

Pamir w rejonie Szczytu Lenina

Pamir (tadż.: Помир, Pomir; pers.: کوه های پامیر, Kōh-e Pāmīr; chin. upr.: 帕米尔高原; chin. trad.: 帕米爾高原; pinyin: Pàmǐ'ěr Gāoyuán; ujg.: پامىر ئېگىزلىكى, Pamir ëgizliki) – rozległy region górski w Azji Środkowej; węzeł orograficzny, z którego rozchodzą się góry: Hindukusz, Karakorum, Kunlun i góry systemu ałajskiego, łączącego się z Tienszanem. Przeważająca część Pamiru leży w Tadżykistanie (Górski Badachszan), skrajne części zaś w Chinach i Afganistanie. Region tworzy nieregularny czworobok (ok. 280 km z północy na południe i ok. 400 km z zachodu na wschód) ograniczony od północy Kotliną Ałajską, od wschodu Górami Kaszgarskimi, od południa grzbietem Hindukuszu, a od zachodu doliną rzeki Pandż. Najwyższym szczytem Pamiru jest położony w Tadżykistanie Szczyt Ismaila Samaniego, który osiąga wysokość 7495 m n.p.m. (w latach 1932–62 nosił nazwę Pik Stalina, a w latach 1962–98 Pik Komunizmu).

Szczyt Karola Marxa (tadż. Қуллаи К. Маркс) – szczyt w paśmie Pamiru. Leży w południowym Tadżykistanie i jest najwyższym szczytem w pasmie Shakdhara, części Pamiru.

Szczyt Ismaila Samaniego (tadż. Қуллаи Исмоили Сомонӣ, kullai Ismoili Somoni, ros. пик имени Исмаила Самани, pik imieni Ismaiła Samani) – najwyższa góra Tadżykistanu i Pamiru, nazwana na cześć Ismaila Samaniego, założyciela dynastii Samanidów. W czasach gdy Tadżykistan był częścią ZSRR szczyt ten był najwyższym w całym Związku Radzieckim.

Pamir został wypiętrzony w orogenezie alpejskiej. Wyróżnia się cztery równoleżnikowo ułożone strefy zróżnicowane stratygraficznie i tektonicznie. W jądrach antyklinoriów występują prekambryjskie gnejsy i poprzerywane intruzjami paleozoiczne skały osadowe, w strefach niecek – mezozoiczne i kenozoiczne skały osadowe. Północne rejony Pamiru stanowią obszar aktywny sejsmicznie.

Tienszan, Tien-szan (chin. 天山 - tiān shān: "niebiańskie góry") – wielkie pasmo górskie w Azji Środkowej, na pograniczu Kazachstanu, Kirgistanu i Chin.

Szczyt Garmo (tadż. Қуллаи Гармо, ros. пик Гармо) – szczyt w paśmie Pamiru. Leży w centralnym Tadżykistanie, około 16 km na południe od szczytu Ismaila Samaniego.

Pamir jest dość zwartym obszarem o powierzchni około 100 tys. km² i o przeciętnej wysokości 4000 m n.p.m.. W Pamirze znajdują się liczne lodowce górskie, na czele z największym - Lodowcem Fedczenki, który jest najdłuższym lodowcem na Ziemi poza strefami polarnymi.

Klimat

Wyższe rejony Pamiru pokryte są śniegiem przez cały rok. W niżej położonych rejonach oraz w dolinach panują długie, bardzo mroźne zimy i krótkie oraz chłodne lata. Roczna suma opadów wynosi ok 130 mm, co jest przyczyną praktycznie braku lasów.

Kotlina Ałajska (Dolina Ałajska) – dolina w Kirgistanie i częściowo w Tadżykistanie, pomiędzy Ałajem a Górami Akademii Nauk, rozciągająca się na długości ok. 200 km. Dno doliny znajduje się na wysokości 2500–3500 m n.p.m., przepływa tamtędy rzeka Kyzyłsuu. Występują stepy górskie.

Język ujgurski (zwany też językiem nowoujgurskim) - język z rodziny języków tureckich używany przez około 10 mln Ujgurów, głównie w Regionie Autonomicznym Sinciang w zachodnich Chinach, a także w północno-wschodnim Kazachstanie. W Regionie Autonomicznym Xinjiang ma statut języka urzędowego. Do zapisu języka ujgurskiego używa się obecnie pisma arabskiego w redakcji perskiej, przy czym samogłoski obowiązkowo oznacza się specjalnymi znakami diakrytycznymi.

Podział

Pamir stanowi rodzaj płaskowyżu, z którego wypiętrzają się zwykle równoległe pasma górskie. Dzieli się na:

Pamir Wschodni (Kaszgarski),

Pamir Środkowy,

Pamir Zachodni.

Najwyższe szczyty

Szczyt Ismaila Samaniego - 7495 m,

Szczyt Lenina - 7134 m,

Szczyt Korżeniewskiej - 7105 m,

Szczyt Niepodległości - 6974 m,

Szczyt Moskwa - 6785 m,

Szczyt Karola Marxa - 6726 m,

Szczyt 6624 - 6624 m,

Szczyt Garmo - 6595 m,

Szczyt Engelsa 6510 m,

Koh-e-Pamir - 6320 m,

Szczyt Oficerów Sowieckich - 6233 m,

Szczyt Vudor - 6132 m,

Szczyt Majakowskiego - 6095 m,

Szczyt Patkhor - 6083 m,

Koh-e-Maghrebi - 6040 m,

Szczyt Arnaved - 5992 m,

Szczyt Wojennej Floty Morskiej - 5842 m,

Szczyt Skalisty - 5707 m,

Szczyt Kysyldangi - 5704 m,

Ponadto do Pamiru zalicza się jeszcze inne szczyty. Nie jest to bez znaczenia, gdyż zaliczenie ich do Pamiru powoduje, że Szczyt Ismaila Samaniego nie byłby najwyższy. Szczyty te to:

Hindukusz (paszto: هندوکش; lub Hindu Kūh = هندوکوه i Kūh-e Hind = کوه هند) – pasmo górskie w środkowej części Azji mieszczące się w północno-zachodnim Pakistanie oraz centralnym i wschodnim Afganistanie. Hindukusz graniczy z górami Safed Koh na zachodzie, natomiast od wschodu – z wyżyną Pamiru, górami Karakorum oraz z Himalajami.

Azja Środkowa – nazwa stosowana dla określenia wyżynno-górskiego obszaru centralnej Azji, położonego ponad 1000 km od otwartego morza. Region ten obejmuje: Kazachstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kirgistan i Tadżykistan, a także Mongolię i zachodnie Chiny (regiony autonomiczne Tybetu, Mongolii Wewnętrznej, Sinciang i Ningxia oraz prowincje Qinghai i Gansu).

Kongur Tagh - 7719 m,

Kongur Tiube - 7595 m,

Muztagh Ata - 7545 m.

Wyżej wymienione szczyty leżą w Pamirze Wschodnim, w Chinach przeważnie zaliczane są do Kunlunu.

Linki zewnętrzne

Mapa Pamiru z zaznaczoną lokalizacją najważniejszych szczytów

Pamir na SummitPost

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Pamir