Pancerni - Pierwsza Rzeczpospolita - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy formacji kawaleryjskiej I Rzeczypospolitej. Zapoznaj się również z: inne znaczenia tego terminu.

Pancerni, jazda pancerna – średniozbrojne oddziały jazdy polskiej w Rzeczypospolitej Obojga Narodów od XVII do XVIII wieku.

Historia

Jazda pancerna wykształciła się z jazdy kozackiej, tzw. kozaków (nie mających jednak nic wspólnego z rodzącym się od XIV wieku Kozactwem), którym dodano cięższe uzbrojenie. W Koronie formację tę zwano potocznie czeremisami. Na Litwie istniała lokalna odmiana jazdy kozackiej – petyhorcy.

Misiurka – rodzaj hełmu pochodzenia wschodniego. Złożona była z dzwonu w formie żelaznej lub miedzianej płaskiej miski, tzw. denka. Wewnątrz umieszczano wywatowaną lub filcową czapeczkę lub mały turbanu, pełniący rolę wyścielenia. Do dzwonu przymocowywano otwarty z przodu czepiec kolczy długości ok. 35 cm. Chronił on kark, ramiona, czoło i uszy.

Kolczuga – często bardzo mylnie zwana pancerzem kolczym. Jest to zbroja, która według jednych źródeł historycznych została wynaleziona przez Celtów ok. V w. p.n.e., inne źródła przyjmują, iż pochodzi ze Wschodu. Niewykluczone jest, że powstała niezależnie w obu tych miejscach.

Pancerni używani byli w bitwach do wspierania uderzeń husarii, oskrzydlania, rozbicia lub ostatecznego zniszczenia przełamanego przez husarię frontu przeciwnika.

Od drugiej połowy XVII wieku pancerni stanowili przeważającą większość polskiej jazdy (60-70%). Wykorzystywani byli głównie na kresach, w walce z Tatarami i Kozakami, a podczas Potopu także przeciwko regularnym oddziałom jazdy i piechoty szwedzkiej. Oficjalnie kozaków przemianowano na jazdę pancerną w 1676, dla odróżnienia od Kozaków, kojarzonych z Powstaniem Chmielnickiego. Po reformach w 1776 roku zarówno husaria, jak i pancerni zostali przekształceni w oddziały Kawalerii Narodowej.

Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie – muzeum w Warszawie, prezentujące zbiory poświęcone historii wojskowości, oraz historii Polski, zlokalizowane przy Al. Jerozolimskich 3. Jest ono drugim co do wielkości muzeum Warszawy.

Towarzyszem był szlachcic służący w wojsku autoramentu narodowego. Do służby stawał szlachcic wraz z pocztem składającym się zwykle wyłącznie z chłopów, a wielkość pocztu zależała od zamożności towarzysza i była jej wyrazem. Stąd ilość pocztowych w chorągwiach "poważnego znaku", takich jak husaria lub pancerni, była znacznie większa od liczby towarzyszy. Status towarzysza mógł mieć tylko polski lub litewski szlachcic i jako towarzysz nie mógł być oddany pod komendę oficera autoramentu cudzoziemskiego, choćby wyższego stopniem. Dlatego też oficerowie cudzoziemskiego autoramentu, którzy byli Polakami lub Litwinami, bywali też towarzyszami w chorągwiach autoramentu narodowego. Wiązało się to z wystawieniem zastępcy w chorągwi narodowej, wraz z pocztem, a więc ze znacznym kosztem. Oficerowie - cudzoziemcy nie mogli być towarzyszami w chorągwiach autoramentu narodowego, chyba że uzyskali polskie szlachectwo (indygenat). Uposażenie towarzysza zależało od ilości pocztowych (w chorągwiach lekkiej jazdy towarzysze zazwyczaj walczyli samodzielnie). Podział na towarzyszy i pocztowych utrzymał się w polskim wojsku praktycznie do końca I Rzeczypospolitej i obowiązywał jeszcze w oddziałach Kawalerii Narodowej.

Uzbrojenie

Żołnierze ci chronili sie za pomocą kolczug, rzadziej bechter oraz kapturów kolczych i misiurek, a czasem szyszaków. Używali lekkich, okrągłych tarcz kałkanów (pochodzenia mongolsko-tatarskiego). Uzbrojeni byli w szable, łuki refleksyjne, broń palną (pistolety, bandolety, rusznice,), a niekiedy czekany oraz broń drzewcową. Obowiązek posiadania włóczni wprowadzono w czasach Jana III Sobieskiego. Litewscy petyhorcy zamiast włóczni posiadali dodatkowe wyposażenie w postaci rohatyny (czasami kopii).

Rzeczpospolita Obojga Narodów (, właściwie Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie, od XVII wieku częściej znane jako Rzeczpospolita Polska) – państwo federacyjne złożone z Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego istniejące w latach 1569-1795 na mocy unii lubelskiej. Rozciągało się na większości terytorium dzisiejszej Polski, Litwy, Białorusi i Ukrainy, a częściowo także Łotwy, Estonii, Rosji, Mołdawii i Słowacji. W 1618 osiągnęło maksymalny zasięg terytorialny wynoszący ok. 990 tys. km². Liczba ludności wynosiła od 6,5 mln w 1569 do 14 mln w 1772. Panującym ustrojem była demokracja szlachecka, a głową państwa król elekcyjny.

Mazowsze (łac. Mazovia) – kraina historyczna położona w środkowym biegu Wisły oraz dorzeczu jej dopływów w centralnej oraz północno-wschodniej Polsce. Historyczną Stolicą Mazowsza jest Płock, który jest także najstarszym miastem tego regionu – prawa miejskie – 1237.

W chorągwiach kozackich kolczugi i misiurki nie stanowiły reguły (spora część żołnierzy walczyła po lisowsku, czyli bez uzbrojenia ochronnego), zaś w choragwiach pancernych posiadali je prawie wszyscy towarzysze.

Zaciąg i kadra oficerska

Zaciąg do tej formacji był towarzyski i przebiegał analogicznie jak w przypadku husarii. Rotmistrz dostawał od króla lub hetmana list przypowiedni na zaciągnięcie określonej ilości wojska, o odpowiednim wyposażeniu i na określony czas, a on brał do służby wybranych przez siebie towarzyszy. Przybywali oni z pocztem o liczebności zależnej od ich możliwości finansowych. Żołd był dzielony pomiędzy towarzyszy, a jego wysokość była uzależniona od wielkości pocztu. Członków pocztu nazywano pocztowymi. Posiadali oni dodatkowy obowiązek ochrony towarzysza. Rotmistrze zazwyczaj wywodzili się z warstwy magnackiej, ponieważ do utrzymania chorągwi często trzeba było dopłacać. Byli oni bezpośrednio zainteresowani znalezieniem najlepszych żołnierzy. Towarzysze musieli być stanu szlacheckiego. Oficerami danej chorągwi byli rotmistrz, porucznik i chorąży. Koszt utrzymania i wyekwipowania jazdy pancernej był niższy niż cięższej jazdy kopijniczej, co owocowało stałą tendencją zwiększania liczby oddziałów tej formacji na niekorzyść husarii. Towarzysze pochodzili przeważnie spośród średniozamożnej szlachty Rusi, Mazowsza i Podlasia.

Broń drzewcowa - broń drzewcowa to taka w której istnienie drzewca determinuje możliwość jej skutecznego użycia oraz w której drzewce są znacznie dłuższe niż wynikało by to z roli uchwytu. Używana zarówno przez piechotę jak i jazdę od czasów starożytnych do niemal nam współczesnych.

Czekan – drzewcowa broń obuchowo-sieczna składająca się z długiego trzonka zakończonego siekierką, zwykle niewielkich rozmiarów, nieco podobna do ciupagi. Od topora bojowego czekan różni się bardziej delikatnym, wąskim żeleźcem, wydatnym, młotkowatym obuchem i zwykle dłuższym styliskiem.

Obrazy i ilustracje

Juliusz Kossak, Rotmistrz chorągwi pancernej.

Józef Brandt, Towarzysz pancerny.

Towarzysz pancerny (1610-1630).

Towarzysz pancerny.

Pocztowy pancerny.

Uzbrojenie pancernego z XVII w. (Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie).

Przypisy

Polskie tradycje wojskowe. red. J. Sikorski, Warszawa, 1990, s. 191-199.
T. Nowak Dzieje oręża polskiego do roku 1793. Warszawa, 1968, s. 205.
R. Sikora Wojskowość polska w dobie wojny polsko-szwedzkiej 1626-1629. Kryzys mocarstwa. Poznań, 2005, s. 91-94.

Linki zewnętrzne

Strona Towarzystwa Jazdy Dawnej (chorągiew pancerna w XVII wieku)