Pancerniki typu Iowa – sześć pancerników zamówionych przez US Navy w 1939 i 1940 roku dla celów eskorty formacji szybkich lotniskowców (Task Force) operujących w basenie Oceanu Spokojnego podczas II wojny światowej. Cztery z zamówionych jednostek ukończono w pierwszym półroczu 1940 roku, a pozostałe dwa zwodowano, jednak przed zakończeniem ich budowy zrezygnowano z dalszych prac i ostatecznie przeznaczono na złom. Pancerniki typu Iowa były ostatnimi pancernikami zbudowanymi dla Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych.

Zbudowane bez narzuconych ograniczeń kosztowych i ograniczeń będących następstwem obowiązujących wcześniej traktatów międzynarodowych, jak traktat waszyngtoński, pancerniki typu Iowa były prawdopodobnie najbardziej zaawansowanymi rozwojowo okrętami liniowymi. Jeszcze zanim wprowadzono je do służby, te potężne jednostki były postrzegane jako najważniejsze po lotniskowcach okręty wojenne.

Pancerniki typu Iowa brały udział we wszystkich wojnach prowadzonych przez Stany Zjednoczone w drugiej połowie XX wieku. Podczas II wojny światowej ochraniały lotniskowce i ostrzeliwały japońskie pozycje, a po zakończeniu działań wojennych trafiły do rezerw floty. Podczas wojny koreańskiej przywrócono je do służby w celu zapewnienia wsparcia artyleryjskiego dla sił ONZ walczących z armią Korei Północnej. W 1968 pancernik „New Jersey” został przywrócony do służby i wprowadzony do działań w ramach wojny wietnamskiej ostrzeliwując cele komunistycznych wojsk wietnamskich w Wietnamskiej Strefie Zdemilitaryzowanej. Podczas zimnej wojny wszystkie cztery pancerniki przywrócono do służby jako część 600-okrętowej floty amerykańskiej. W 1991 roku podczas I wojny w Zatoce Perskiej pancerniki „Missouri” i „Wisconsin” ostrzeliwały cele w Iraku za pomocą pocisków rakietowych i artylerii głównej kalibru 406 mm. Pod koniec lat 90. wszystkie cztery jednostki zostały wycofane ze służby i przeniesione do rezerwy. W 2006 oficjalnie wykreślone z Rejestru Okrętów Marynarki Wojennej (ang. Naval Vessel Register).

Historia

Konstrukcję pancerników typu Iowa ukształtowały wnioski płynące z przebiegu bitwy jutlandzkiej, traktaty dotyczące zbrojeń morskich podpisane w latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku oraz potrzeba nadążania za lotniskowcami i chronienia ich przed atakami powietrznymi. Zatopienie trzech słabo opancerzonych krążowników liniowych Royal Navy w czasie bitwy jutlandzkiej w 1916 skłoniło konstruktorów okrętów liniowych do ulepszenia opancerzenia okrętowego.

Traktat waszyngtoński został zaproponowany przez sekretarza stanu USA Evansa Hughesa i zatwierdzony w listopadzie 1922 w czasie konferencji z udziałem Wielkiej Brytanii, Francji, Włoch i Japonii. Uczestniczące kraje zgodziły się przerwać trwającą już budowę pancerników i krążowników liniowych, ograniczyć wielkość okrętów do 35 000 ton, a kaliber dział do 16 cali (406 mm) oraz zmniejszyć globalny tonaż okrętów liniowych. Traktat londyński wprowadził dalsze ograniczenia budowy pancerników i zakazał konstrukcji nowych do 1937. Oba te układy powstrzymały budowę nowych amerykańskich pancerników i krążowników liniowych.

Na drugiej konferencji londyńskiej w 1936 Cesarstwo Japonii wypowiedziało traktaty ograniczające morskie zbrojenia i wycofało swoich delegatów. Pozostali uczestnicy konferencji ograniczyli wprawdzie kaliber dział pancerników do 14 cali (356 mm), ale ustalili, że jeśli Japonia nie podpisze traktatu do kwietnia 1937, to dozwolone dla wszystkich będzie budowanie pancerników uzbrojonych w działa kalibru 16 cali, maksymalnego dopuszczanego przez traktat waszyngtoński.

W 1935 opracowano empiryczną formułę pozwalającą przewidywać maksymalną prędkość okrętów na bazie badań z pomniejszonymi modelami prowadzonych w specjalnych tunelach wodnych, co umożliwiało opracowanie optymalnego kształtu kadłubów i śrub napędowych. Opracowana formuła wykorzystywała stosunek długości statku wodnego do jego prędkości i po raz pierwszy została wykorzystana przy projektowaniu 12 metrowych jachtów. Początkowo miała postać: Prędkość =√1,408 × długość linii wodnej, ale później dopracowano ją do postaci Prędkość Okrętu Głównego = √długości linii wodnej. Wkrótce okazało się, że wraz ze wzrostem prędkości okrętu powyżej 30 węzłów ze względu na szkodliwe zjawisko kawitacji spada efektywność pędników, dlatego rozpoczęto prace rozwojowe nad nowymi typami śrub.

Pod koniec lat 30. Stany Zjednoczone rozpoczęły budowę pancerników typu North Carolina i South Dakota. Oba typy zaprojektowane zgodnie z ograniczeniami drugiego traktatu londyńskiego były zdolne osiągnąć prędkość 28 węzłów, dość wysoką jak na ówczesne pancerniki, ale zbyt niską, by mogły one utrzymać tempo planowanych wtedy lotniskowców.

Narodziny typu Iowa

Pancerniki typu Iowa powstały na potrzeby ochrony lotniskowców typu Essex. Plany pancerników o wyporności 45 000 ton opracowywano od 1935, początkowo przewidując budowę jednostek będących powiększoną wersją pancerników typu South Dakota, których rozwój został ograniczony drugim traktatem londyńskim. Po podpisaniu przez Kongres Stanów Zjednoczonych drugiego aktu Vinsona w 1938, amerykańska marynarka wojenna rozpoczęła opracowywanie pancerników o wyporności 45 000 ton zdolnych do przepłynięcia Kanału Panamskiego, którego szerokość najwęższej śluzy wynosi 33,5 metra. Na bazie wczesnych obliczeń prędkości okrętów i nowoopracowanych twierdzeń o zależności długości linii wodnej do maksymalnej szerokości kadłuba, US Navy sporządziła plany pancernika o maksymalnej szerokości kadłuba wynoszącej 33 metry, która pomnożona przez 7,96 dała długość linii wodnej 262 metry, co z kolei miało pozwolić na osiągnięcie prędkości 34,9 węzłów. Okręty te charakteryzowały się wydłużona częścią dziobową i śródokręciem, oraz gruszką dziobową, które pozwalały na osiągnięcie większych prędkości dzięki mniejszym oporom hydrodynamicznym kadłuba.

USS „Iowa” przepływający Kanał Panamski

Początkowo planowano uzbroić okręty w działa Mark 2 kalibru 406 mm (16 cali) i długości luf wynoszącej 50 kalibrów, które przewidywano wprowadzić we wcześniejszych pancernikach i krążownikach liniowych, których budowę przerwano w 1922 roku. Ze względu na nieporozumienie w przekazie informacji pomiędzy Biurem Uzbrojenia, a Biurem Konstrukcji i Napraw, które przewidziało barbety zbyt małe dla obsadzenia dział Mark 2, zastąpiono je nowymi, lżejszymi, ale o tym samym kalibrze armatami Mark 7 (16-50 Mark 7). Działa Mark 7 były cięższe i posiadały większy zasięg niż wykorzystane na pokładach wcześniejszych pancerników North Carolina i South Dakota działa Mark 6 kalibru 406 mm i długości 45 kalibrów. Przewidywano, że będą one strzelać takimi samymi pociskami o masie 1016 kg, jak działa Mark 6, ale po zakończeniu procesu projektowania armat Mark 7 opracowano nowe „super-ciężkie” pociski o masie 1224 kg, które mogły być wystrzeliwane z obu typów dział. Chociaż opancerzenie okrętów typu Iowa wytrzymywało trafienia tylko pociskami o masie 1016 kg, to zwiększenie jego grubości doprowadziłoby do przekroczenia masy pancerników ponad zakładany limit 45000 ton.

Chociaż okręty typu Iowa budowano od początku jako pancerniki, to ze względu na naciski polityczne nie uzyskano zgody na większą liczbę jednostek tego typu, proponując przebudowę istniejących na lotniskowce poprzez pozostawienie tej samej konstrukcji kadłuba i dobudowanie pokładu startowego dla samolotów (jak wcześniej zrobiono np. z krążownikami liniowymi USS „Lexington” i USS „Saratoga”).</ref>. Propozycji tej sprzeciwiał się szef operacji morskich admirał Ernest King.

Pod kierownictwem sekretarza marynarki Charlesa Edisona projekt pancerników został ukończony i w lipcu 1939 podpisano kontrakty ze stoczniami na budowę okrętów. Początkowo pierwsze trzy okręty, oznaczone jako BB-61, BB-62 i BB-63, miały być zbudowane zgodnie z założeniami jako szybkie pancerniki, a kolejne BB-64, BB-65 i BB-66 jako znacznie wolniejsze, ale wyposażone w potężniejszą artylerię główną, składającą się z dwunastu dział kalibru 406 mm. Pod koniec 1939 okazało się, że US Navy potrzebuje tak wiele szybkich pancerników, jak to tylko możliwe, dlatego zrezygnowano z dozbrajania okrętów z drugiej trójki, powracając do pierwotnego projektu.

Służba

Po wprowadzeniu do służby pod koniec II wojny światowej, pancerniki typu Iowa skierowano na Pacyfik w celu ochrony przeciwlotniczej amerykańskich lotniskowców i bombardowania wybrzeży. Ze wszystkich czterech okrętów, które weszły do służby, jedynie USS "New Jersey" i "Iowa" walczyły z nieprzyjacielskimi okrętami podczas ataku na Truk 17 lutego 1944, gdy "New Jersey" zatopił japoński pomocniczy ścigacz okrętów podwodnych "Shonan Maru 15" oraz wspólnie z innymi okrętami grupy zatopiły japoński krążownik szkolny "Katori" i niszczyciel "Maikaze". Po zakończeniu działań wojennych „Iowa”, „New Jersey” i „Wisconsin” zostały zdemobilizowane i odesłane do floty rezerwowej.

Wraz z wybuchem wojny w Korei przywrócono je do służby na 5 lat i w 1955 ponownie odesłano do rezerwy.

W 1968, głównie ze względu na naciski ze strony Kongresu, USS „New Jersey” został po raz kolejny przywrócony do służby w celu wsparcia piechoty amerykańskiej w działaniach wojennych w Wietnamie. Ponowne odesłanie do floty rezerwowej nastąpiło jeszcze w tym samym roku.

W latach 80. przywrócono do służby wszystkie cztery pancerniki głównie dzięki postanowieniu Prezydenta Stanów Zjednoczonych Ronalda Reagana, który postanowił odbudować amerykańskie siły morskie i stworzyć 600-okrętową flotę. Wraz z ciężkimi krążownikami typu Des Moines, jako okręty o relatywnie niskim zużyciu zostały przywrócone do służby głównie do zadań bombardowania wybrzeża. Miały one również stanowić przeciwwagę dla radzieckich krążowników rakietowych typu Kirow. Każda z jednostek została zmodernizowana do przenoszenia systemów przeciwlotniczych Phalanx CIWS i pocisków rakietowych. Misje pancerników Iowa w latach 80. i 90. obejmowały amerykańską interwencję podczas wojny domowej w Libanie po samobójczym zamachu bombowym w Bejrucie w 1983 roku i wojnę w Zatoce Perskiej w 1991 roku, najpierw w operacji Pustynna Tarcza a później Pustynna Burza. Po raz ostatni wycofane ze służby pancerniki podzielono na dwie grupy: wycofanych ze służby do floty rezerwowej i przeznaczonych na okręty-muzea.

W 1996 na wniosek Departamentu Obrony USA pancerniki „Iowa” i „Missouri” zostały skreślone z Rejestru Okrętów Marynarki Wojennej (ang. Naval Vessel Register). Okręt „Missouri” został przekazany do Missouri Memorial Association w Pearl Harbor na Hawajach z przeznaczeniem na okręt-muzeum. Ten sam los spotkał pancernik „Iowa”, ale w 1999 decyzją Departamentu Obrony wciągnięto go ponownie Rejestru w zamian za „New Jersey”. Ostatnie dwa pancerniki typu Iowa zostały wycofane z rezerwy w 2006 i oczekują na przekazanie jako okręty-muzea.

Wypadki i uszkodzenia wojenne

Pierwszy atak Kamikaze na okręt USS „Missouri” 11 kwietnia 1945. Widoczny samolot A6M Zero na chwilę przed uderzeniem w burtę.

Podczas II wojny światowej jedynie dwa pancerniki typu Iowa odniosły nieznaczne uszkodzenia w ramach działań bojowych. Pierwszym był "Iowa", lekko uszkodzony 18 marca 1944 przez artylerię nadbrzeżną atolu Mili na Wyspach Marshalla. Następnie dwukrotnie uszkodzony został USS „Missouri”. Oba zdarzenia miały miejsce na skutek samobójczych ataków kamikaze. Pierwszy atak zdarzył się 11 kwietnia 1945, gdy japoński samolot uderzył w prawą burtę okrętu w pobliżu wieży artylerii średniej numer 3. Na pokładzie pozostały jedynie fragmenty maszyny i ciało pilota, natomiast cały samolot wraz z bombami nie eksplodował, a jedynie przeleciał przez pokład i spadł do morza. Jedynym efektem ataku był pożar wzniecony na pokładzie, który został stłumiony w kilka minut, a żaden z marynarzy amerykańskich nie ucierpiał.

Drugi atak kamikaze spowodował większe straty niż pierwszy. Samolot japoński wprawdzie nie trafił bezpośrednio w okręt, ale przelatując bardzo blisko pokładu rufowego zaczepił skrzydłem o dźwig do podnoszenia wodnosamolotów. Eksplodował dopiero po wpadnięciu do morza za rufą okrętu, a odłamki raniły kilku marynarzy na pokładzie i nieznacznie uszkodziły osłony trzeciej wieży artylerii głównej.

Podczas służby w latach 50. zdarzyło się kilka wypadków z udziałem pancerników typu Iowa. 17 stycznia 1950 w zatoce Chesapeake wszedł na mieliznę USS "Missouri" odnosząc tylko niewielkie uszkodzenia. Dzięki szybkiej reakcji inżynierów maszynowni i wyłączeniu turbin, ustrzeżono się większych uszkodzeń maszyn. Zdjęcie okrętu z mielizny zajęło dwóch tygodni, a naprawy dna – pięć dni, a kapitan okrętu William Brown został postawiony przed sądem i pozbawiony dowództwa do końca kariery.

Uszkodzenia dziobu USS „Wisconsin” w następstwie kolizji z USS „Eaton” 7 maja 1956

USS „Wisconsin” trzykrotnie wchodził na mieliznę. Po raz pierwszy zdarzyło się to 23 sierpnia 1951 w Zatoce Nowojorskiej, gdy okręt uderzył w jej błotniste dno. Kolejny raz 19 października 1955 w tej samej zatoce pancernik utknął na godzinę na mieliźnie w cieśninie East River. Trzecie wejście na mieliznę miało miejsce 19 sierpnia 1956 w pobliżu przylądka Henry, gdy podczas sztormu jednostka uderzyła o dno uszkadzając dno kadłuba.

Najpoważniejszy wypadek z udziałem USS „Wisconsin” zdarzył się 7 maja 1956, gdy w gęstej mgle pancernik zderzył się z niszczycielem typu Fletcher USS „Eaton” niszcząc swoją część dziobową. Dowodzący niszczycielem został postawiony przed sądem jako winny wypadku, a pancernik zyskał nową część dziobową z nieukończonej jednostki tego samego typu USS „Kentucky” i opuścił suchy dok w Norfolk Naval Shipyard po 16 dniach.

Najtragiczniejszym niewątpliwie incydentem, jaki miał miejsce na pancernikach typu Iowa, była eksplozja ładunków miotających w otwartej komorze działa w wieży artyleryjskiej numer 2 pancernika „Iowa”, która zabiła 47 marynarzy. Przyczyn tragedii nie ustalono do końca, przyjmując, że zapłon worków z materiałem wybuchowym nastąpił na skutek wyładowania elektrostatycznego.

W 1991 podczas wojny w Zatoce Perskiej chmura pasków folii wystrzelona z pokładu USS „Missouri” w celu przeciwdziałania atakowi irackimi pociskami rakietowymi, spowodowała namierzenie jej przez system Phalanx CIWS fregaty rakietowej typu Oliver Hazard Perry USS „Jarrett”. Automatycznie działający Phalanx pomyłkowo zakwalifikował chmurę dipoli jako zagrożenie i oddał w jego kierunku serię strzałów. Większość pocisków odbiła się od pancerza i poza drobnymi uszkodzeniami i jednym lekko rannym członkiem załogi, poważniejszych szkód nie odnotowano.

Okręty

Wszystkie okręty serii zostały ochrzczone nazwami stanów zgodnie z ustawą z 1898 roku, nakazującą nadawanie właśnie takich mian pancernikom i monitorom. Pancerniki typu Iowa zbudowano w taki sposób, aby mogły rozwijać taką samą prędkość jak lotniskowce. Ich artyleria główna i średnia zostały zaprojektowane do atakowania okrętów Cesarskiej Marynarki Japonii i bombardowania wybrzeża podczas działań ofensywnych amerykańskiej armii i piechoty morskiej lądujących na plażach z wykorzystaniem amfibii. Ponadto szeroki zakres uzbrojenia przeciwlotniczego zapewniał skuteczną ochronę zarówno pancernika, jak i bronionych przez niego lotniskowców. W czasie pokoju jednostki te były wielokrotnie wycofywane do rezerwy ze względu na bardzo wysokie koszty własne użytkowania. Jednocześnie przez wiele lat odwlekano ich ostateczne wycofanie do rezerwy, gdyż dysponowały bardzo dużą siłą ognia.

USS „Iowa” (BB-61)

USS „Iowa” podczas wojny koreańskiej.

USS „Iowa” został zamówiony 1 lipca 1939 roku, a stępkę położono 27 czerwca 1940. Ponad dwa lata później 27 sierpnia okręt został wodowany, a 22 lutego 1943 przyjęty do uzbrojenia US Navy. Dziewiczy rejs pancernika odbył się po zatoce Chesapeake, a następnie okręt skierowano do bazy morskiej Argentia w Dominium Nowej Fundlandii skąd miał operować przeciwko niemieckiemu pancernikowi „Tirpitz”. W 1944 przeniesiony do Floty Pacyfiku Stanów Zjednoczonych pancernik „Iowa” odbył swoją pierwszą misję bojową podczas kampanii na Wyspy Marshalla i ataku na Truk. W czasie rajdu morskiego na Mariany i Palau eskortował lotniskowce, a później wziął udział w bitwie w zatoce Leyte. Podczas wojny koreańskiej pancernik bombardował wrogie cele w Songjin, Hŭngnam i Kojo, na terytorium Korei Północnej. Po powrocie do Stanów w celu przeprowadzenia ćwiczeń, został przeniesiony do rezerwy, by na początku lat 80. powrócić do służby wypełniając misje na wodach europejskich. 19 kwietnia 1989 eksplozja ładunku prochowego w jednym z dział wieży numer 2 artylerii głównej okrętu zabiła 47 marynarzy. W chwili ostatniego wycofania okrętu ze służby w 1990 wieża ta nadal pozostawała uszkodzona. W 1999 okręt przeniesiono do floty rezerwowej jako zastępstwo dla pancernika tego samego typu USS „New Jersey”, który jako bardziej wyeksploatowany zamieniono na okręt-muzeum. Skreślenie z Rejestru Okrętów Marynarki Wojennej nastąpiło 17 marca 2006 roku i od tej pory pancernik „Iowa” jest zacumowany w zatoce Suisun w pobliżu San Francisco, oczekując na decyzję o zmianę jego przeznaczenia na okręt-muzeum. Od wybudowania w 1943 do momentu ostatniego wycofania do rezerwy w 1990 pancernik pozostawał łącznie 18 lat i 9 miesięcy w aktywnej służbie.

USS „New Jersey” (BB-62)

Salwa burtowa artylerii głównej 406 mm pancernika USS „New Jersey”

USS „New Jersey” został zamówiony 1 lipca 1939 roku, a stępkę położono 16 września 1940. 27 sierpnia 1943 okręt został wodowany, a 23 maja tego samego roku przyjęty do uzbrojenia US Navy. Całkowite wyposażenie okrętu oraz szkolenie pierwszej załogi przeprowadzono na zachodnim Atlantyku i Morzu Karaibskim, a następnie pancernik został wysłany na Pacyfik w celu wsparcia planowanej kampanii na Wyspy Marshalla, gdzie pełnił zadania ochrony floty lotniskowców przed atakami z powietrza. Walczył także w zatoce Leyte. Później „New Jersey” bombardował wyspy Iwo Jima i Okinawa. Podczas wojny koreańskiej okręt ostrzeliwał cele na wybrzeżu Korei w Wonsan, Yangyang i Kansong. Po ogłoszeniu rozejmu „New Jersey” odbywał rejsy szkoleniowe aż do momentu wycofania do rezerwy. W 1968 pancernik został przywrócony do służby pełniąc zadania w pobliżu Wietnamskiej Strefy Zdemilitaryzowanej i pozostał tam do następnego roku, kiedy po raz kolejny został przeniesiony do rezerwy. Po kolejnym przywróceniu do działań w ramach 600-okrętowej floty został skierowany ku wybrzeżom Libanu, gdzie chronił wojska amerykańskie ostrzeliwując pozycje druzyjskie i syryjskie w dolinie Bekaa na wschód od Bejrutu. Ostateczne wycofanie ze służby nastąpiło 8 lutego 1991 roku, a następnie po wykreśleniu z Rejestru Okrętów Marynarki Wojennej „New Jersey” odpłynął w ostatni rejs do portu w Camden w stanie New Jersey gdzie został zacumowany jako okręt-muzeum. Od wybudowania do momentu ostatniego wycofania do rezerwy pancernik pozostawał łącznie 21 lat i 5 miesięcy w aktywnej służbie.

USS „Missouri” (BB-63)

USS „Missouri” po modernizacji w latach 80

„Missouri” został zamówiony 12 czerwca 1940 roku, a stępkę położono 6 stycznia 1941. 29 stycznia 1944 okręt został wodowany, a 11 czerwca tego samego roku przyjęty do uzbrojenia US Navy. Po opuszczeniu stoczni w Nowym Jorku „Missouri” odbył swój dziewiczy rejs połączony ze szkoleniem załogi w zatoce Chesapeake, a następnie wszedł w skład Floty Pacyfiku, gdzie pełnił zadania obrony przeciwlotniczej lotniskowców biorących udział w ofensywie przeciwko Japończykom, a później ostrzeliwał wybrzeże wyspy Okinawa przed planowanym lądowaniem wojsk amerykańskich. Nieco później został skierowany ku wyspom Honsiu i Hokkaidō, gdzie również prowadził ostrzał pozycji japońskich chroniąc jednocześnie własne lotniskowce. Pancernik „Missouri” przykuł uwagę świata we wrześniu 1945, kiedy przedstawiciele Cesarstwa Japonii podpisali na jego pokładzie akt bezwarunkowej kapitulacji przed siłami aliantów. Po zakończeniu działań wojennych okręt odbywał rejsy szkoleniowe i operacyjne do momentu skierowania ku wybrzeżom Korei po wybuchu wojny. Przez dwie półroczne tury pancernik „Missouri” pozostawał u wybrzeży Korei, aż do momentu wycofania do rezerwy w 1956. W 1984 okręt został reaktywowany i wszedł w skład planowanej 600-okrętowej floty. Odbywał rejsy bojowe aż do 1988, kiedy w ramach operacji Earnest Will zaczął ochraniać pływające po Zatoce Perskiej tankowce kuwejckie przed atakami ze strony Iranu. Podczas I wojny w Zatoce Perskiej pancernik „Missouri” ostrzeliwał zlokalizowane wzdłuż wybrzeża pozycje irackie, przy pomocy pocisków Tomahawk i artylerii głównej. Ostateczne wycofanie okrętu ze służby nastąpiło w 1992, a następnie trafił on do Pearl Harbor na Hawajach, gdzie od 1999 pełni rolę okrętu-muzeum pozostając pod opieką Towarzystwa Pamięci USS „Missouri” (ang. USS Missouri Memorial Association – MMA). Od wybudowania do momentu ostatniego wycofania do rezerwy pancernik pozostawał łącznie 16 lat i 4 miesiące w aktywnej służbie.

USS „Wisconsin” (BB-64)

USS „Wisconsin” wystrzeliwujący pocisk Tomahawk

„Wisconsin” został zamówiony 12 czerwca 1940 roku, a stępkę położono 25 stycznia 1942. 7 grudnia 1943 okręt został wodowany, a 16 kwietnia następnego roku przyjęty do uzbrojenia US Navy. Po testach i szkoleniu załogi w zatoce Chesapeake USS „Wisconsin” wszedł w 1944 w skład Floty Pacyfiku, gdzie jego głównym zadaniem była ochrona lotniskowców działających w pobliżu Filipin. Przed lądowaniem na Iwo Jimie prowadził bombardowanie strefy przybrzeżnej, a później został skierowany w pobliże Okinawy w celu przeprowadzenia ostrzału wyspy przed lądowaniem wojsk sprzymierzonych. W połowie 1945 USS „Wisconsin” udał się w kierunku Wysp Japońskich, które ostrzeliwał aż do kapitulacji Japończyków. Po przywróceniu do służby w 1950 pancernik „Wisconsin” trafił na dwie tury ku wybrzeżom Korei wspierając ogniem artylerii wojska ONZ i Korei Południowej. W 1958 okręt trafił do floty rezerwowej i pozostał zacumowany w stoczni marynarki wojennej w Filadelfii aż do ponownej reaktywacji w 1986, kiedy to wszedł w skład 600-okrętowej floty. W 1991 pancernik brał udział w działaniach przeciwko Irakowi ostrzeliwując cele na lądzie, w tym piechotę iracką, przy pomocy pocisków Tomahawk i artylerii pokładowej. Ostateczne wycofanie ze służby nastąpiło 30 września 1991 roku, a sam okręt trafił na stan floty rezerwowej. 17 marca 2006 USS „Wisconsin” został wykreślony z Rejestru Okrętów Marynarki Wojennej i obecnie (2007) znajduje się w bazie US Navy w Norfolk w stanie Wirginia oczekując na oficjalne przekazanie do pełnienia roli okrętu-muzeum. Od wybudowania do momentu ostatniego wycofania do rezerwy pancernik pozostawał łącznie 13 lat i 9 miesięcy w aktywnej służbie.

USS „Illinois” (BB-65)

USS „Illinois” i USS „Kentucky” (widoczny na zdjęciu) nigdy nie zostały ukończone i oba ostatecznie trafiły na złom

„Illinois” został zamówiony 9 września 1940 roku, a stępkę położono 15 stycznia 1945. Prace konstrukcyjne zostały przerwane 11 sierpnia tego samego roku stopień zaawansowania prac nad „Illinois” osiągnął 22%, a we wrześniu 1958 okręt został sprzedany na złom. Kadłub „Illinois” był całkowicie spawany, przez co znacznie lżejszy i mocniejszy, w przeciwieństwie do poprzednich pancerników typu Iowa, w których łączenia były wykonane przez spawanie i nitowanie. Propozycja zmiany konstrukcji kadłuba przez zainstalowanie osłon przeciwtorpedowych takich jak w planowanych pancernikach typu Montana została odrzucona.

USS „Kentucky” (BB-66)

„Kentucky” został zamówiony 9 września 1940 roku, a stępkę położono 6 grudnia 1944. Prace konstrukcyjne nad pancernikiem zawieszono 17 lutego 1947, gdy okręt był ukończony w 72%. Nieformalne wodowanie odbyło się 20 stycznia 1950 w celu zwolnienia suchego doku dla potrzeb naprawy siostrzanego USS „Missouri”, który osiadł na mieliźnie. W 1956 zdemontowano i przetransportowano drogą morską dziobową część kadłuba „Kentucky”, którą następnie wykorzystano do naprawy pancernika „Wisconsin” po uszkodzeniach powstałych w następstwie zderzenia z niszczycielem typu Fletcher USS „Eaton”. Jednostki napędowe z „Kentucky” zostały zainstalowane w okrętach transportowych typu Sacramento USS „Sacramento” i USS „Camden”. Kilkakrotnie proponowano ukończenie pancernika jako okrętu rakietowego, jednak bez efektu. Ostatecznie pancernik „Kentucky” został 31 października 1958 sprzedany firmie Boston Metals Co. w celu złomowania. Tak jak w przypadku „Illinois” także kadłub „Kentucky” był całkowicie spawany, lżejszy i mocniejszy niż w pozostałych pancernikach typu Iowa. Również w tym przypadku propozycja zmiany konstrukcji kadłuba przez zainstalowanie osłon przeciwtorpedowych takich jak w planowanych pancernikach typu Montana została odrzucona.

Uzbrojenie

 Osobny artykuł: Uzbrojenie pancerników typu Iowa.

Pancerniki typu Iowa były, zdaniem niektórych, najpotężniej uzbrojonymi okrętami świata. Artyleria główna kalibru 406 mm mogła razić cele oddalone o blisko 39 km pociskami różnego typu, poczynając od standardowych przeciwpancernych do taktycznych ładunków jądrowych nazywanych „Katie” (od skrótu „kt” oznaczającego kilotonę). Silniejszą artylerię główną miały jedynie japońskie pancerniki typu Yamato, lecz miały mniej zaawansowane systemy kierowania jej ogniem. Artyleria średnia kalibru 127 mm umożliwiała rażenie celów z odległości 14 km pociskami z zapalnikami uderzeniowymi lub zbliżeniowymi i mogła być używana w charakterze artylerii przeciwlotniczej, albo do atakowania mniejszych jednostek pływających. Zgodnie z zamówieniem pancerniki te były wyposażone w szeroki wachlarz przeciwlotniczego uzbrojenia artyleryjskiego kalibru 20 mm i 40 mm, które z biegiem czasu zostało stopniowo zastąpione pociskami rakietowymi Tomahawk i Harpoon, wielolufowymi systemami strzeleckimi Phalanx oraz środkami walki elektronicznej. Do momentu wycofania ostatniego z pancerników typu Iowa ze służby w 1992 roku, żaden inny okręt tej klasy w historii nie posiadał tak wielkiej ilości różnego rodzaju broni na pokładzie.

Artyleria główna

Salwa burtowa USS „Iowa” oddana ze wszystkich dziewięciu dział kalibru 406 mm (50 kalibrów) i sześciu dział 127 mm (38 kalibrów) podczas ćwiczeń strzelania do celu. Na wodzie widoczny efekt fali uderzeniowej od wystrzałów z dział 406 mm.

Główne uzbrojenie pancerników typu Iowa stanowi dziewięć odtylcowych dział morskich Mark 7 kalibru 406 mm (16 cali) i długości luf wynoszącej 50 kalibrów zainstalowanych w trzech wieżach artyleryjskich: dwóch w części dziobowej i jednej na rufie okrętu, określanych jako konfiguracja „2-A-1”. Długość luf wynosi 20 metrów (50 razy kaliber 406 mm mierzona od czoła zamka do wylotu lufy) z czego około 13 m wystaje z wieży. Każde z dział waży około 108 000 kg nie licząc zamka, lub 121 900 kg z zamkiem. Pociski działa mają masę od 850 do 1200 kg, osiągają maksymalną prędkość do 820 m/s i maksymalny zasięg do 39 km. Osiągnięcie przez pocisk maksymalnego zasięgu następuje po około 90 sekundach lotu. Każde działo spoczywa wewnątrz opancerzonej wieży artyleryjskiej, której jedynie górna część wystaje ponad pokład okrętu. Całkowita wysokość wieży to cztery pokłady (wieże 1 i 3) lub pięć pokładów (wieża 2). W najniższych poziomach wieży znajdują się magazyny do przechowywania pocisków i worków z prochem do ich wystrzeliwania. Do obsługi każdej z wież potrzeba 94 ludzi. Koszt jednej wieży wynosił 1,4 miliona dolarów, ale suma ta nie uwzględnia kosztu samych dział.

Wieże można nazwać „trójdziałowymi” a nie „potrójnymi”, ponieważ wszystkie lufy są niezależne i mogą być unoszone pojedynczo. Salwy z pancernika można oddawać w dowolnej kombinacji dział, włącznie z salwą burtową wszystkich dziewięciu. Wbrew powszechnemu mitowi, podczas jednoczesnego odpalenia wszystkich dział artylerii głównej okręt nie przechyla się na przeciwległy bok na tyle, aby można to było zauważyć.

Każda z luf może być ustawiona pod dowolnym kątem z zakresu od −5° do +45°, przy czym prędkość ich podnoszenia wynosi 12° na sekundę. Wieże mogą obracać się w zakresie około 300° z prędkością około czterech stopni na sekundę i strzelać także pod kątami większymi, niż 90° od dziobu, który to sposób nazywany jest niekiedy „strzelaniem przez ramię”. Działa artylerii głównej nigdy nie strzelały na wprost, co mogło powodować uszkodzenia wyposażenia na dziobie od podmuchu (podczas przeprowadzonego w latach 80. remontu jednostki na pokładzie dziobowym przed wieżą artyleryjską umieszczono nadawczą antenę satelitarną).

Artyleria średnia

Stanowisko dział kalibru 127 mm ozdobione logo Korpusu Piechoty Morskiej na pokładzie pancernika USS „New Jersey”

Artyleria średnia okrętów składała się z dział Mk 12 kalibru 127 mm i długości lufy 38 kalibrów ulokowanych w dziesięciu dwudziałowych wieżach, po pięć na każdej burcie. Działa te wprowadzono do uzbrojenia marynarki Stanów Zjednoczonych w 1934 z myślą o niszczycielach, ale w czasie II wojny światowej zostały zainstalowane na prawie każdym większym okręcie amerykańskim. Początkowo artyleria średnia miała stanowić część obrony przeciwlotniczej, ale gdy samoloty stały się szybsze, ich efektywność w tej roli spadła. Użyteczność tego uzbrojenia zwiększyła się ponownie w wyniku wprowadzenia systemu kierowania ogniem Mark 37 wraz z wysokiej klasy radarami artyleryjskimi i nowych zapalników zbliżeniowych, które nie wymagały bezpośredniego trafienia pocisku w cel. Podczas modernizacji okrętu w latach osiemdziesiątych usunięto po dwa skrajne stanowiska z każdej strony okrętu, zostawiając jedynie sześć wież, a wygospodarowane w ten sposób miejsce wykorzystano do zainstalowania wyrzutni pocisków rakietowych. Podczas wojny w Zatoce Perskiej zadania artylerii średniej ograniczono do bombardowania wybrzeża i obrony okrętu w strefie przybrzeżnej.

Artyleria przeciwlotnicza

Ze względu na to, że pancerniki typu Iowa zostały zaprojektowane jako okręty osłaniające dla flot amerykańskich lotniskowców, wyposażono je w silnie rozwinięte uzbrojenie przeciwlotnicze, które miało zwalczać zagrożenie ze strony japońskich myśliwców i bombowców nurkujących

Armaty Oerlikon 20 mm

Dwudziestomilimetrowe przeciwlotnicze działko automatyczne Oerlikona było jednym najczęściej produkowanych typów uzbrojenia przeciwlotniczego okresu II wojny światowej. Same Stany Zjednoczone zbudowały 124 735 sztuk tej broni. W momencie ich wprowadzenia do uzbrojenia w 1941, zastąpiły karabiny maszynowe M2 Browning kalibru 12,7 mm w stosunku 1 do 1. Działka Oerlikona pozostawały główną bronią przeciwlotniczą US Navy do momentu wejścia do służby 40 mm dział Boforsa w 1943.

40 mm armaty przeciwlotnicze Boforsa

40 mm armaty przeciwlotnicze Boforsa zamontowane na poczwórnych podstawach Mk 12 strzelające z pokładu USS „Hornet” w czasie II wojny światowej.

Uznawane za najlepszą lekką broń przeciwlotniczą II wojny światowej 40 mm armaty Boforsa były używane przez prawie każdy większy okręt USA podczas II wojny światowej w latach 1943-45.

Pomimo pochodzenia od niemieckich i szwedzkich projektów, podstawy, na których montowano Boforsy na okrętach United States Navy podczas wojny, były mocno „zamerykanizowane”, aby sprowadzić je do standardów określonych dla nich przez US Navy. To spowodowało powstanie zespołów armat doprowadzonych do angielskich standardów (znanych obecnie jako system standardowy) z wymienną amunicją, co uprościło sytuację logistyczną II wojny światowej. Gdy połączono Boforsa z hydraulicznym napędem, w celu obniżenia zanieczyszczenia solą, i dodano system naprowadzania Mark 51 dla zwiększenia celności, armata ta stała się groźnym przeciwnikiem, mając na koncie około połowę wszystkich japońskich samolotów zestrzelonych między 1 października 1944 a 1 lutego 1945.

Phalanx CIWS

Nowe systemy uzbrojenia. Od lewej: Phalanx CIWS, wyrzutnie pocisków Harpoon i Tomahawk

Podczas modernizacji przeprowadzonej na początku lat 80. każdy z pancerników typu Iowa został wyposażony w cztery zestawy artyleryjskie obrony bezpośredniej Phalanx CIWS, po dwa zainstalowane za mostkiem i pomiędzy kominami okrętu. „Iowa”, „New Jersey” i „Missouri” zostały wyposażone w broń w standardzie Block 0, natomiast „Wisconsin” otrzymał w 1988 pierwsze stanowisko dopuszczone do działań operacyjnych w standardzie Block 1.

System Phalanx był używany na pancernikach „Missouri” i „Wisconsin” podczas wojny w Zatoce w 1991 roku, a sam „Wisconsin” wystrzelił 5200 pocisków kalibru 20 mm.

Pociski rakietowe

Podczas modernizacji w latach 80. do uzbrojenia pancerników zostały dodane trzy nowe typy uzbrojenia. Pierwszym był zestaw CIWS (przeciwrakietowy i przeciwlotniczy) omówiony powyżej, a pozostałe dwa to zestawy rakietowe używane zarówno przeciw celom lądowym, jak i morskim. Zastanawiano się także nad umieszczeniem na pokładzie zestawów przeciwlotniczych typu Sea Sparrow, ale nie zdecydowano się na ten krok prawdopodobnie ze względu na niską odporność pocisków na olbrzymie ciśnienia wywoływane przez strzelające działa artylerii głównej.

Zestaw rakietowy z pociskami typu Tomahawk

Pociski rakietowe BGM-109 Tomahawk Land Attack Missile (TLAM) zostały opracowane w latach 70. i weszły na uzbrojenie Stanów Zjednoczonych w 1983 roku. Zaprojektowany jako poddźwiękowy, dalekiego zasięgu, zdolny do działania w każdych warunkach pogodowych pocisk manewrujący, był przeznaczony do rażenia celów na dystansach do 1350 mil morskich, czyli ponad 50 razy dalej, niż działa artylerii głównej pancerników typu Iowa.

Przeciwokrętowe pociski rakietowe Harpoon

Do ochrony przed wrogimi okrętami pancerniki typu Iowa zostały wyposażone w system rakietowy Harpoon Weapons System. Zawiera on czterokontenerowe wzmocnione wyrzutnie Mk 141, przeznaczone dla przeciwokrętowych pocisków rakietowych Boeing RGM-84 Harpoon. Na pokładzie znajdują się cztery wyrzutnie zainstalowane parami po obu stronach komina okrętu. Masa startowa pocisku to 694 kg, wraz z silnikiem startowym o masie 164 kg. Zasięg Harpoona przy prędkości marszowej wynoszącej 0,87 Mach to 64 mil morskich w trybie RBL (Range and Bearing Launch), który polega na załączeniu radaru pokładowego pocisku w możliwie najmniejszej odległości od celu, albo 85 mil morskich w trybie BOL (Bearing Only Launch) z włączonym radarem przeszukującym przestrzeń o kącie 45° po obu stronach trajektorii pocisku.

Opancerzenie

Poza wielką siłą ognia pancernika, główną cechą definiującą jego nazwę jest opancerzenie. Okręty te posiadają pancerz zdolny wytrzymać ostrzał artylerii o takim samym kalibrze, jak same posiadają, ale konstrukcja opancerzenia i jego umiejscowienie — ściśle związane ze stabilnością okrętu i jego osiągami — to złożona dziedzina wiedzy rozwijana przez dziesięciolecia

Opancerzenie pancerników typu Iowa dzieli się na część nadwodną, której celem jest ochrona jednostki przed ostrzałem artyleryjskim i bombardowaniem z powietrza, i tę położoną poniżej linii wodnej chroniącej okręt przed wybuchami min, blisko eksplodujących bomb oraz przed torpedami.

Widok włazu w 43 cm pancerzu cytadeli pancernej „New Jersey”

Ogólnie rzecz ujmując, opancerzenie pancerników typu Iowa jest zasadniczo takie samo, jak we wcześniejszych pancernikach typu South Dakota. Oba typy posiadają główny pas wewnętrzny znacznie różniący się od stosowanego w starszych pancernikach typu North Carolina, który jednak zastosowano bardzo niechętnie ze względu na trudność i duży koszt jego instalacji i napraw. Pas zewnętrzny pancerników North Carolina miał wytrzymywać trafienia pociskami kalibru 356 mm Mark 8 i kalibru 406 mm Mark 5, natomiast dla nowszych typów South Dakota i Iowa wymagano wytrzymałości na trafienia pociskami 406 mm Mark 5 wystrzeliwanych z nowszych armat Mark 6 L/45. W celu podniesienia wytrzymałości pancerza konieczne było pochylenie burt jednostek pod kątem 19°, a dla zachowania stabilności zwiększania szerokości ich kadłubów, co z kolei uniemożliwiało śluzowanie ich przez Kanał Panamski, dlatego ostatecznie zdecydowano się na zastosowanie pasa wewnętrznego.

Ochrona podwodna składa się z systemu grodzi poprzecznych (sekcyjnych i pół-sekcyjnych) oraz burtowego układu grodzi wzdłużnych i potrójnego dna. Burtowy system przeciwtorpedowy zaprojektowano do absorbowania energii eksplozji równoważnej 317 kg czystego TNT trotylu. Wartość ta została określona na podstawie informacji wywiadowczych o największych stosowanych przez Japonię w latach 30. głowicach torped, ale w rzeczywistości największa japońska torpeda kalibru 609 mm, nazywana powszechnie Long Lance (od ang. długa lanca), posiadała głowicę z ładunkiem wybuchowym równoważnym 480-550 kg nieco silniejszego Heksylu. Na szczęście w praktyce okazało się (patrz storpedowanie USS "North Carolina"), że bierna ochrona przeciwtorpedowa amerykańskich pancerników spisuje się o wiele lepiej, niż wynikałoby to z projektu. Ochrona przeciwtorpedowa pancerników typu Iowa jest praktycznie taka sama, jak starszych South Dakota. Każda burta jest chroniona przez cztery grodzie wzdłużne, z czego gródź nr 3 jest w istocie przedłużeniem burtowego pasa pancernego (miał chronić wnętrze pancerników przed tzw. pociskami nurkującymi). W przeciwieństwie do starszych pancerników (gdzie grodzie kończyły się na wysokości pokładu pancernego), wszystkie grodzie wzdłużne ciągnęły się od potrójnego dna aż do pokładu górnego, dzieląc kadłub na niezależne sekcje i podsekcje. Przedziały pomiędzy grodziami przekształcono w zbiorniki paliwa, co znacznie podniosło walory ochronne całego systemu przeciwtorpedowego. Zadaniem zbiorników z płynem jest deformacja i pochłonięcie siły eksplozji, a także zatrzymanie większości odłamków. Pusty zbiornik wewnętrzny przewidziano w celu zatrzymania wszelkich przecieków i ochrony przed zalaniem wnętrza okrętu. Pancerny pas wewnętrzny miał powtrzymać pocisk nurkujący lub odłamki powstałe po wybuchu głowicy torpedy, które mogłyby ewentualnie przebić obie warstwy zbiorników. W 1943 odkryto, że gródź nr 3 (pas pancerny) jest zbyt sztywna, by prawidłowo ugiąć się pod naporem eksplozji dużej głowicy torpedowej. Usprawnienia systemu przeciwtorpedowego miały być zastosowane w dwóch ostatnich okrętach tego typu USS „Illinois” i USS „Kentucky”, których jednak nigdy nie ukończono. Na pozostałych jednostkach wprowadzono jedynie zmiany zasad co do wypełniania zbiorników cieczą – od tamtej pory zalewane były zbiorniki zewnętrzne by zmniejszyć obciążenie grodzi nr 3 w przypadku wybuchu ciężkiej głowicy torpedowej lub miny.