Pancerniki typu Yamato - Polski Serwis Naukowy

Pancerniki typu Yamato (大和) – seria japońskich okrętów klasy pancerników z okresu II wojny światowej, składająca się z dwóch ukończonych jednostek: "Yamato" i "Musashi". Były to największe pancerniki, jakie kiedykolwiek powstały i największe okręty II wojny światowej. Trzeci okręt tego typu "Shinano" ukończono ostatecznie jako lotniskowiec.

Atak na Pearl Harbor - japoński nalot w dniu 7 grudnia 1941 roku na amerykańską bazę marynarki wojennej w Pearl Harbor. Atak ten jest uważany za moment rozpoczęcia wojny na Pacyfiku [6].
Budowa pancerników typu South Dakota (drugiego typu o tej samej nazwie) zaczęła się krótko przed II wojną światową – prace rozpoczęto za pomocą funduszy z 1939. Okręty miały być krótsze i lepiej opancerzone w porównaniu do typu North Carolina, ale z takim samym głównym uzbrojeniem składającym się z dziewięciu dział kalibru 406 mm (16 cali) o lufach długości 45 kalibrów (układ dział 3 wieże po 3 działa – 3xIII). Ulepszono także wewnętrzny pancerz burtowy, który miał zabezpieczać najważniejsze części okrętów przed ogniem dział 406 mm, ulepszono także położenie wałów napędowych okrętu. Polepszono zabezpieczenia przeciwtorpedowe na burtach okrętu i zwiększono moc siłowni, aby mogły przy krótszym kadłubie osiągać tą samą prędkość 27 węzłów (50 km/h). W porównaniu do swoich siostrzanych okrętów, pancernik "South Dakota" (BB-57) miał dodatkowe pomieszczenia dla sztabu w razie wykorzystywania jako okręt flagowy oraz nie miał dwóch dwulufowych wież dział kalibru 127 mm.

Historia

"Yamato" i "Musashi" koło Truk w 1943 roku

Pod koniec I wojny światowej Japonia, rozwijająca swoją marynarkę wojenną od końca XIX wieku, zaczęła mieć aspiracje dołączenia do grona największych potęg morskich, rozpoczynając budowę 16 nowoczesnych pancerników i krążowników liniowych (program 8+8). Jednak na skutek postanowień rozbrojeniowego traktatu waszyngtońskiego z 1922, ograniczającego światowe zbrojenia morskie, z nowych okrętów ukończono jedynie dwa pancerniki typu Nagato uzbrojone w działa kalibru 410 mm (w fazie niezrealizowanych planów pozostały m.in. projekty pancerników "Nr 13" uzbrojonych w działa 460 mm, o wyporności 47,5 tys. ton). Flota japońska została ustawiona w drugim rzędzie w stosunku do brytyjskiej i amerykańskiej i była od nich znacznie słabsza, zwłaszcza pod względem pancerników, upatrywanych wówczas jako okręty stanowiące o sile flot.

Gruszka dziobowa - przednia część kadłuba niektórych statków. Występuje w kształcie walcowatego zgrubienia w dolnej części dziobu opływowo łączącego się z kadłubem. Jej zadaniem jest zmniejszenie oporu falowego (o 10% i więcej) poprzez zmianę rozkładu ciśnienia wody wzdłuż kadłuba i neutralizacja wpływu fali dziobowej.
Sasebo (?) - miasto w Japonii, w prefekturze Nagasaki, w północno-zachodniej części wyspy Kiusiu, port nad zatoką Ōmura (Morze Wschodniochińskie). Około 258,3 tys. mieszkańców.

Już od początku lat 30. Japończycy, licząc się z upływem terminu obowiązywania traktatów, rozpoczęli prace projektowe nad nowymi pancernikami. Początkowo były prowadzone w ramach traktatowego limitu wyporności 35 tys. ton. W 1934 jednakże w związku z sankcjami międzynarodowymi Ligi Narodów nałożonymi na Japonię za interwencję w Mandżurii, Japonia wystąpiła z tej organizacji i zdecydowała o odrzuceniu ograniczeń traktatowych. Nowe pancerniki projektowane były według obowiązującej w tamtym czasie we flocie japońskiej zasady, że okręty cesarskie muszą być szybsze i mieć lepsze parametry niż ich odpowiedniki we flotach państw zachodnich. Z uwagi na nieuniknioną przewagę liczebną floty amerykańskiej, upatrywanej jako przyszły przeciwnik, zdecydowano zaprojektować jak najsilniejsze "niezatapialne od ognia artyleryjskiego superpancerniki", o wielkości ograniczonej jedynie możliwościami japońskich stoczni i portów. Jako założenia projektowe przyjęto uzbrojenie w działa kalibru 460 mm i osiąganie prędkości ok. 30 węzłów.

USS Cabot (CVL-28) - lekki lotniskowiec floty amerykańskiej z czasów II wojny światowej należący do typu Independence. Na początku lat 70. XX wieku sprzedany do Hiszpanii gdzie służył pod nazwą "Dédalo" (R-01) do końca lat 80. ubiegłego wieku.
Musashi (jap. 武蔵, Musashi) – japoński pancernik typu Yamato służący w Japońskiej Cesarskiej Marynarce Wojennej w okresie II wojny światowej. Nazwa okrętu pochodzi od historycznej japońskiej prowincji Musashi. "Musashi" oraz bliźniaczy okręt "Yamato" były największymi i najcięższymi pancernikami w historii.

Amerykanie chcąc skutecznie odpowiedzieć na budowę japońskich kolosów mieliby przed sobą dylemat: czy wybudować mniejsze okręty w większej ilości, które w bezpośrednim boju mogłyby nie dać pojedynczo rady w walce z pancernikami japońskimi, czy też zbudować okręty o podobnej wielkości i parametrach bojowych. To drugie rozwiązanie miało wadę: prawdopodobnie niemożliwe byłoby szybkie przemieszczanie okrętów z Atlantyku na Pacyfik i odwrotnie, gdyż śluzy Kanału Panamskiego w tamtym czasie umożliwiały przepuszczanie okrętów o maksymalnej szerokości 33 m. Ostatecznie pancerniki typu Iowa o szerokości 33 m były zdolne walczyć z "Yamato", a jakby nie dość tego, posiadające ogromny potencjał technologiczny i gospodarczy Stany Zjednoczone miały w planie wprowadzić do linii ogromne pancerniki typu Montana, o wyporności bojowej prawie 71 tys. ts, uzbrojeniu w 12 armat 406 mm L/50 i szerokości maksymalnej prawie 37 metrów.

Bitwa o Midway – bitwa lotniczo-morska w czasie II wojny światowej, stoczona w dniach 3–7 czerwca 1942 pomiędzy okrętami japońskimi a amerykańskimi, w pobliżu atolu Midway na Oceanie Spokojnym, zakończona taktycznym i strategicznym zwycięstwem amerykańskim. Uznawana jest umownie za punkt zwrotny w wojnie na Pacyfiku, ponieważ inicjatywa działań militarnych przeszła na stronę amerykańską.
Ocean Atlantycki (Atlantyk) – drugi pod względem wielkości ocean na Ziemi pokrywający około jednej piątej jej powierzchni. Nazwa wywodzi się z mitologii greckiej i oznacza "Morze Atlasa".

Historia pancernika została przedstawiona w wersji fabularnej w filmie Otoko-tachi no Yamato (Yamato) prod. japońskiej (2005) na podstawie powieści Jun Henmi.

Budowa

"Yamato" podczas budowy, 20 września 1941

Szefem zespołu konstruktorskiego był wiceadmirał Keiji Fukuda, szefem doradców był znany japoński konstruktor okrętów emerytowany admirał Yuzuru Hiraga. W latach 1935 i 1936 rozpatrywano aż 24 warianty projektu A-140, o różnych wielkościach i konfiguracjach (większość przewidywała całe uzbrojenie główne na dziobie wzorem brytyjskiego "Nelson" i napęd kombinowany z turbin parowych i silników Diesla). Pierwszy i największy projekt A-140 zakładał wyporność 69,5 tys. ton, długość 294 m na linii wodnej, szerokość 41,2 m i turbiny o mocy 200 tys. koni parowych na wale (SHP – ang. Shaft Horse Power) zapewniające prędkość 31 węzłów. W ostatecznym projekcie A-140-F5 wyporność ograniczono do 65 tys. ton, moc do 150 tys. SHP, a prędkość do 27 węzłów.

Bomba lotnicza to rodzaj wybuchowej broni (bomby) zrzucanej z samolotu lub innego statku powietrznego, przeznaczonej do niszczenia celów naziemnych lub nawodnych.
USS Intrepid (CV-11) (następnie CVA-11 i CVS-11) – amerykański lotniskowiec z okresu II wojny światowej i wojny wietnamskiej. Po wycofaniu ze służby przekształcony w 1982 w okręt muzeum

Wstępne charakterystyki okrętów ustalono w październiku 1935 (dziewięć dział 460 mm w trzech wieżach, w tym dwóch na dziobie). Wybrany projekt wstępny A-140-F5 opracowano 20 lipca 1936, a plany ostateczne w marcu 1937, decydując się na napęd wyłącznie turbinowy. W celu budowy pancerników musiano zmodernizować stocznie, a w Yokosuka i Sasebo zbudowano nowe duże doki. Dla celu transportu dział i wież dla pancerników zbudowano specjalny statek "Kashima".

Okręt – zwykle uzbrojona jednostka pływająca w służbie państwa, tj. jego sił zbrojnych – marynarki wojennej pod banderą wojenną, przeznaczona do wykonywania zadań bojowych. Także duży statek.
II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Szczegóły budowy okrętów tego typu były otoczone całkowitą tajemnicą. Pochylnię w Kure, na której budowano "Yamato" zakryto dachem, by osłonić okręt przed obserwacją z pobliskiego wzgórza, pochylnia z "Musashi" w porcie Nagasaki była szczelnie okryta kotarami z lin konopnych, ponadto policja starała się ograniczyć wizyty obcokrajowców do tych miast. Co więcej, część inżynierów pracujących przy budowie, a później część załóg okrętów i oficerów marynarki również nie znała ich pełnych charakterystyk, przede wszystkim uzbrojenia i opancerzenia. Dla zachowania tajemnicy, amunicja do dział kalibru 460 mm została nazwana "amunicją specjalną 40 cm". Budowie obu okrętów mocno sprzeciwiał się głównodowodzący flotą japońską admirał Isoroku Yamamoto kładący nacisk na rozwój lotnictwa morskiego; przeforsowano to przedsięwzięcie wbrew jego woli (miał powiedzieć, że "pancerniki będą równie użyteczne dla Japonii we współczesnej wojnie, co miecz samurajski").

Pochylnia - budowla hydrotechniczna umożliwiająca zbudowanie i zwodowanie kadłuba statku lub innej jednostki pływającej. Pochylnie stanowią podstawowe wyposażenie stoczni produkcyjnych. Zwykle obsługiwane są przez żurawie stoczniowe lub suwnice bramowe.
Kanał Panamski – sztuczny kanał wodny zbudowany w latach 1904-14, położony w Panamie, na Przesmyku Panamskim, łączący wody Oceanu Atlantyckiego (przez Morze Karaibskie) z wodami Oceanu Spokojnego. Jest on jedną z najważniejszych dróg wodnych świata, która wydatnie skróciła trasę, jaką musiały pokonywać wcześniej statki, np. droga morska z San Francisco do Nowego Jorku uległa skróceniu o 14 500 km. Podczas budowy Kanału Panamskiego zmarło około 25 000 robotników a około 20 000 z nich zaraziło się malarią lub żołtą febrą.

Początkowo zamierzano wybudować pięć okrętów tego typu. Budowę pierwszego z pancerników, "Yamato", przewidziano w Trzecim Programie Wymiany Okrętów z 1937. Oba okręty zwodowano w 1940 roku, do służby najpierw wszedł "Yamato", 16 grudnia 1941 roku, natomiast "Musashi" po bitwie o Midway w czerwcu 1942 roku. Ostatecznie ukończono tylko dwa wyżej wymienione pancerniki, a w grudniu 1941, po ataku na Pearl Harbor, prace nad pozostałymi przerwano.

Ocean Spokojny (Pacyfik), Ocean Wielki – największy, najgłębszy i najstarszy na świecie zbiornik wodny. Z powierzchnią równą 178,7 mln km² zajmuje jedną trzecią całej Ziemi. Największą rozciągłość południkową osiąga między Arktycznym Morzem Beringa a Morzem Rossa przy brzegach Antarktydy i wynosi ona aż 15500 km. Z kolei największą rozciągłość równoleżnikową osiąga między wybrzeżem Indonezji a Kolumbii i Peru i wynosi 19800 km czyli prawie połowę obwodu kuli ziemskiej i pięć razy więcej niż średnica Księżyca. Granicami oceanu są: Ameryki Północna i Południowa na wschodzie, Azja i Australia na zachodzie oraz lodu Arktyki i Antarktydy odpowiednio na północy i południu. Pojemność oceanu szacowana jest na 169,2 mln km³ co stanowi 46% ziemskich zasobów wód. Tradycyjnie dzieli się go wzdłuż równika na część północną i południową, ale wyjątkami są tutaj wyspy Gilberta i Galapagos w całości uznawane za Południowy Pacyfik. Na tym Oceanie znajduje się największa głębia Rów Mariański (głębokość: 10 911 m) oraz druga co do wielkości wyspa świata Nowa Gwinea. Średnia głębokość wynosi 4 280 m p.p.m.
Isoroku Yamamoto (jap. 山本五十六, Yamamoto Isoroku?, ur. 4 kwietnia 1884 w Nagaoce, zm. 18 kwietnia 1943 nieopodal Bougainville na Wyspach Salomona) – japoński admirał, jeden z największych dowódców marynarki japońskiej, uważany za znakomitego stratega.

Trzeci budowany okręt, o numerze stoczniowym 110 (późniejszy "Shinano") miał mieć nieco cieńszy pancerz (główny pas pancerny 400 mm zamiast 410 mm) i nowe działa przeciwlotnicze kalibru 100 mm, o lepszych charakterystykach, niż 127 mm. W grudniu 1941 z dokończenia pancernika jednak zrezygnowano i budowę kadłuba kontynuowano z mniejszym zaangażowaniem, jedynie w celu opróżnienia doku. Ostatecznie okręt ukończono, po przeprojektowaniu, jako lotniskowiec "Shinano". Budowę czwartego okrętu (nr. 111) rozpoczęto w Kure po zwodowaniu "Yamato" 7 listopada 1940. W grudniu 1941 prace przerwano, przy gotowości kadłuba 30%, po czym rozebrano go. Sekcje podwójnego dna wykorzystano do budowy czterech okrętów podwodnych. Budowy piątego okrętu (nr. 797), opartego na zmodyfikowanym projekcie nr. 110, nawet nie rozpoczęto.

Bitwa w Zatoce Leyte, zwana też poczwórną bitwą lub drugą bitwą na Morzu Filipińskim, stoczona w dniach 23-25 października 1944 między flotą japońską a amerykańską, była największą bitwą powietrzno-morską wszech czasów. Ostatecznie przypieczętowała los floty japońskiej i doprowadziła do jej rozbicia. Przyniosła ze sobą także nową taktykę - Specjalny Korpus Szturmowy (kamikaze).
Wieża artyleryjska - element konstrukcji okrętów wojennych, służący do obrotowego mocowania dział oraz ochrony ich mechanizmów i obsługi przed ogniem nieprzyjaciela lub wpływami atmosferycznymi. Przez zamocowanie obrotowe w wieży działa uzyskują duży kąt ostrzału w poziomie. W celu ochrony dział i obsługi przed ogniem nieprzyjaciela, wieże stosowane w historycznych klasach okrętów artyleryjskich (głównie pancerniki i krążowniki) były opancerzone.

Oba okręty były kolosami: ich standardowa wyporność wynosiła 65 tysięcy ton, a pełna 72,8 tys. ton, miały długość 263 metrów, szerokość 36,9 i zanurzenie 8,9 metra (10,2 z gruszką dziobową).

Tajemnica okazała się skuteczna i aż do końca wojny Amerykanie nie znali charakterystyk pancerników. Biuro Wywiadu Marynarki do końca wojny publikowało szacunki, z których wynikała wyporność standardowa okrętów 42-45 tysięcy ton i uzbrojenie w 9 dział 406 mm, aczkolwiek część oficerów podejrzewała, że uzbrojenie mogą stanowić w rzeczywistości działa kalibru 457 mm. Oficjalne dane były podstawą błędnych szacunków, z których wynikało, że np. pancerniki typu South Dakota mogą skutecznie walczyć z Yamato na dystansie 14-21 tys. jardów, nie narażając się na zniszczenie, podczas, gdy w rzeczywistości w pojedynkę miałyby niewielkie teoretyczne szanse w starciu. Również wygląd pancerników japońskich był tajemnicą i ich pierwsze dobre zdjęcia zdobyto dopiero przy okazji zatopienia "Musashi" 24 października 1944..

Pancerniki – klasa dużych, silnie opancerzonych i uzbrojonych pełnomorskich okrętów, stanowiących trzon największych flot wojennych od czasu powstania klasy pancerników w drugiej połowie XIX wieku, do okresu II wojny światowej. Przeznaczeniem pancerników było zapewnienie panowania na morzach poprzez wygrywanie bitew artyleryjskich i niszczenie wrogich jednostek nawodnych wszystkich klas. Pierwsze pancerniki pojawiły się w latach 60. XIX wieku i z miejsca zastąpiły drewniane okręty liniowe w roli najpotężniejszych jednostek floty, przejmując także ich nazwę w niektórych językach (zobacz niżej). Szczyt znaczenia pancerniki miały podczas wojny rosyjsko-japońskiej (1904-1905) i I wojny światowej, istotną rolę odgrywały także podczas II wojny światowej, aczkolwiek utraciły wtedy swój prymat na rzecz lotniskowców. Po tej wojnie klasa ta stopniowo zanikła, jedynie nieliczne pozostające w służbie okręty używane były w bardzo ograniczonym zakresie do lat 90. XX wieku. Polska nie posiadała w swojej marynarce okrętów tej klasy.
Krążownik liniowy - klasa dużych okrętów artyleryjskich, która wykształciła się w okresie poprzedzającym I wojnę światową jako połączenie cech krążowników (duża prędkość) i pancerników (wielkość i uzbrojenie). Krążowniki liniowe zaliczane były obok pancerników do okrętów liniowych. W dawnym polskim piśmiennictwie nazywano je też "krążownikami bojowymi".

Koniec japońskich pancerników

"Yamato" eksploduje po trafieniu przez kilka torped i bomb z amerykańskich samolotów podczas operacji Ten-gō. Koło niego widziane są trzy japońskie niszczyciele, 7 kwietnia 1945 roku

"Yamato" podczas bombardowania przez amerykańskie lotnictwo podczas operacji Ten-gō, 7 kwietnia 1945 roku

Pierwszy zatonął "Musashi" – zatopiły go 24 października 1944 roku podczas bitwy o Leyte, na morzu Sibuyan amerykańskie samoloty startujące z lotniskowców "Cabot", "Enterprise", "Essex", "Franklin" i "Intrepid". Mimo aż 20 trafień torpedami lotniczymi, 17 bombami i 18 bliskich wybuchów bomb (trafienia bomb miały marginalny wpływ na gotowość bojową pancernika), utrzymywał się na powierzchni jeszcze długi czas. "Yamato" podzielił los swojego "brata" i poszedł na dno pół roku później w trakcie operacji Ten-gō po zmasowanym ataku amerykańskiego lotnictwa pokładowego startującego z lotniskowców grupy TF 58, trafiony 11-13 torpedami (dwa trafienia prawdopodobne) i 8 bombami. Do jego zatopienia potrzeba było mniejszej liczby torped, gdyż Amerykanie wyciągnęli wnioski z ataku na "Musashi" i większość z nich – 9 i prawdopodobnie jeszcze dwie – trafiło w lewą burtę, powodując niesymetryczne zalanie kadłuba i utratę stateczności. Data zatopienia "Yamato", 7 kwietnia 1945 roku o godzinie 14:23 uważana jest często za koniec ery pancerników, co jest dyskusyjne – w obu wypadkach pojedynczy, słabo uzbrojony w broń przeciwlotniczą pancernik musiał odpierać ataki setek najnowocześniejszych samolotów lotnictwa morskiego, pochodzących z kilku lotniskowców floty.

Liga Narodów (ang. League of Nations, fr. Société des Nations) – nieistniejąca już organizacja międzynarodowa powstała z inicjatywy prezydenta Stanów Zjednoczonych Woodrowa Wilsona. Statut Ligi został przyjęty przez konferencję pokojową w Wersalu 28 czerwca 1919 r. Stał się on częścią traktatu wersalskiego i wszedł w życie po ratyfikacji 10 stycznia 1920 roku.
Niszczyciel (zwany wcześniej kontrtorpedowcem) – klasa uniwersalnych, szybkich okrętów torpedowo-artyleryjskich średniej wielkości, obecnie rakietowo-artyleryjskich (niszczyciele rakietowe).

Pancerniki typu Yamato oraz lotniskowiec "Shinano" pozostały największymi jednostkami bojowymi jeszcze długo po wojnie, a sytuacja zmieniła się dopiero w momencie wprowadzenia do służby amerykańskiego lotniskowca uderzeniowego USS "Forrestal" (wyporność pełna ponad 80 tys. ton) w 1955.

I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.
Krążowniki typu Mogami – typ japońskich krążowników z okresu II wojny światowej. Okręty te zbudowano w połowie lat 30. XX wieku jako krążowniki lekkie, następnie przed wojną przebudowano je na krążowniki ciężkie. Zbudowano 4 okręty tego typu: "Mogami", "Mikuma", "Suzuya", "Kumano". Wszystkie zostały zatopione podczas walk na Pacyfiku.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)