Papirologia (łac. papyrus 'papirus', gr. pápyros) – nauka zajmująca się badaniem i odczytywaniem rękopisów (zwłaszcza greckich, rzadziej łacińskich, zwykle sporządzonych na papirusie).

Definicja i zakres papirologii

Papirus (Cyperus papyrus) roślina wodna z rodziny turzycowatych, rosnąca w miejscowościach błotnistych Egiptu, Etiopii i Palestyny, zaaklimatyzowana również i na Sycylii. Z drewna papirusu Egipcjanie wyrabiali łodzie, z kory zaś obuwie, sznury, odzież i inne przedmioty codziennego użytku. Z włóknistego rdzenia rośliny wytwarzano materiał piśmienny dla całego regionu śródziemnomorskiego. Rdzeń ten krajano na wąskie pasma, które łamano obok siebie, po czym poprzecznie przykrywano drugą warstwą. Obie warstwy, zalawszy wodą z Nilu, stłaczano pod prasą. Na jednej stronie karty włókna papirusu biegły pionowo, na drugiej poziomo. Po wygładzeniu tej ostatniej fiszbinem lub muszlą używano jej do pisania, niekiedy jednak dla oszczędności pisano również na odwrocie. Szereg kart sklejano w długi zwój i odcinano niego dowolnej długości kawałki. Na papirusie pisano tuszem, sporządzanym z delikatnej sadzy zmieszanej z tartą gumą. Narzędziem pisarskim był kawałek trzciny, zwany po grecku kalamos. Listy i dokumenty pisano na oddzielnych kartkach papirusowych, zwijanych następnie w rulon i zabezpieczanych pieczęciami. Książka papirusowa miała postać zwoju, w którym tekst był ułożony w kolumnach prostopadłych do jego długości. Czytelnik rozwijał trzymany w prawej ręce zwój, lewą ręką zwijał z powrotem już przeczytaną stronę. Dla ponownego przeczytania książki trzeba było cały zwój przewinąć z lewej strony na prawą.

Papirologia (gr. papyros = papirus + logos = nauka) nauka zajmująca się odczytywaniem, wydawaniem i interpretacją starożytnych tekstów greckich (także łacińskich i koptyjskich), pisanych przede wszystkim na papirusie oraz na pergaminie, tabliczkach glinianych i ostrakach (skorupkach glinianych). Papirologia jest, więc nauką badając teksty napisane na papirusach. W praktyce termin ten nie odpowiada ściśle swej treści. Oznacza, bowiem pomocniczą naukę zajmującą się badaniem tekstów z grecko – rzymskiego Egiptu (332 p.n.e. – 641 n.e. ), napisanych zazwyczaj na papirusach w języku greckim. Dodanie określenia „w zasadzie” jest konieczne, dlatego, że papirologia uwzględnia w swych badaniach także teksty napisane w innych językach (egipskim, koptyjskim, łacińskim) i na innych materiałach (gliniane skorupy, kamień, tabliczki woskowane), jeżeli treść tych tekstów jest pokrewna treści greckich tekstów papirusowych z grecko – rzymskiego Egiptu.

W zasadzie papirolog to ten, który wydaje papirusy. W polu jego zainteresowania znajdują się także teksty napisane na innych materiałach piśmienniczych używanych w starożytnym Egipcie (min. ostraka).

Przedmiot badań

Papirologia pełni rolę nauki pomocniczej w stosunku do szeregu starszych od niej nauk, takich jak: filologia klasyczna, historia starożytna, historia państwa i prawa, historia kultury, historia religii, historia medycyny, geografia historyczna, egiptologia, antropologia i etnografia. Dostarcza ona tym naukom materiały i wyniki prac jako elementy do opracowania syntez. Ponieważ bardzo znacząca ilość tekstów papirusowych dotyczy praw i zwyczajów stosowanych w grecko – rzymskim Egipcie, szczególnie wielkie znaczenie posiada papirologia prawnicza.

Największa ilość znalezisk papirusowych pochodzi z Egiptu. Zawdzięczamy im znajomość uważanych dotąd za zaginione tekstów dzieł antycznych pisarzy greckich. Wśród papirusów ponadto znajdują się dokumenty historyczne, prawne, świadectwa o życiu społecznym i rodzinnym Greków egipskich z okresu hellenistycznego i późniejszego. Najbogatszym źródłem papirusów są śmietniska w okolicy dawnych osiedli. Sporo znajdowało się również w ruinach starożytnych domów, zwłaszcza tam, gdzie całą wieś lub miasteczko zostało opuszczone przez ludność. Niekiedy wkładano trumny zmarłemu zwój papirusowy o treści literackiej, częściej magicznej. Papirologia obejmuje teksty w sumie z całej wschodniej części basenu Morza Śródziemnego napisane w językach greckim, koptyjskim i łacińskim.

Miejsca i okresy reprezentowane w materiale papirologicznym

Papirusy, które dotarły do naszych czasów można podzielić na cztery grupy.

Okres, jaki obejmują zachowane teksty to od XVIII w. p.n.e. do VIII w. n.e. Najwięcej tekstów pochodzi z I i II w. n.e. Najczęściej papirusy znajdowane są w miejscu powstania. Wyjątek stanowią: listy prywatne i urzędowe papiery urzędowe, dokumenty prywatne, oraz zwoje.

Papirusy literackie i nieliterackie

Ważną kategorią są papirusy literackie. Zaliczamy do nich oprócz literatury: komentarze, streszczenia utworów, słowniki, prace naukowe (ze większości dziedzin), prawnicze, astrologie, horoskopy, teksty magiczne, modlitwy. Zawierają one piśmiennictwo pisarzy pogańskich i chrześcijańskich (np. apokryfy). Do tej pory odkryto ponad 3000 fragmentów takich zwojów. Zapoznają one nas z dziełami, które nie dotarły do naszych czasów.

Papirusy nieliterackie to dokumenty. W słownictwie papirologicznym dokument to: list prywatny, akt małżeństwa, rachunek itp. Można je podzielić na prywatne i publiczne. Do tej pory opublikowano ponad 20000 takich tekstów.

czytaj dalej: [2], [3]