Łoże sprawiedliwości króla Karola VII w parlamencie paryskim, 1450 r.; iluminacja Jeana Fouqueta

Parlament, parlamenty (fr. parlement) – szereg instytucji sądowniczych we Francji ancien régime'u, z których najbardziej znacząca mieściła się w Paryżu. Pełniły rolę sądów suwerena, a od 1661 r. sądów najwyższych. Posiadały także uprawnienia z zakresu władztwa politycznego i administracyjnego.

Historia

W państwie Kapetyngów tzw. kuria (łac. Curia Regis – rada królewska), złożona zasadniczo ze wszystkich wasali króla Francji, doradzała w zarządzie wszelkimi sprawami państwa. Rozwój władzy króla doprowadził do podwyższenia poziomu kompetencji (do kurii wprowadzano wykształconych przedstawicieli niższej szlachty) i rozdziału jednolitego dotychczas organu na trzy osobne: ścisłą radę królewską (fr. conseil du roi) dla spraw politycznych, izbę obrachunkową (fr. chambre des comptes) dla spraw skarbowych i parlament (fr. parlement – miejsce, gdzie się rozmawia) dla wymiaru sprawiedliwości. Powstały w ten sposób parlament paryski swą jurysdykcją obejmował całe królestwo aż do XV w. Zanim ordonans z 11 marca 1345 r. definitywnie ustalił jego organizację, w 1319 r. ze składu wykluczono sędziów niezawodowych.

Od 1422 r. zaczęto tworzyć nowe parlamenty przejmujące jurysdykcję na obszarze odpowiednich lenn: w Tuluzie, Bordeaux i z czasem także w innych wielkich lennach królewskich. Do XVIII w. utworzono w sumie trzynaście takich instytucji.

Parlamenty stanowiły tradycyjną podporę monarchii przeciw papiestwu i stawały w obronie niezależnego kościoła gallikańskiego. W czasie wojen hugenockich sprzeciwiały się wprowadzeniu we Francji zwiększającej uprawnienia papieża reformy trydenckiej. Pod koniec XVI w. Henryk IV Burbon stworzył równoległe dla dotychczas istniejących, lojalne monarsze parlamenty. "Nowy" parlament paryski usytuowano w Tours. Z czasem członkowie "starych" parlamentów poczęli przechodzić do nowo utworzonych odpowiedników.

Prawa rejestracji ustaw i remonstracji przysługujące parlamentom, zwłaszcza zaś paryskiemu, umożliwiały częściową kontrolę nad sprawami monarchii. W latach 1648-1652, podczas frondy chłopskiej, parlament paryski zyskał prawo kontroli finansów królestwa. W 1673 r. Ludwik XIV zniósł uprawnienia parlamentów do dyskusji nad projektami edyktów, tym samym ograniczając ich wpływ na rządy. Po śmierci "Króla Słońce" w 1715 r. parlamenty wynegocjowały ponownie prawo remonstrancji z regentem Filipem Orleańskim, w zamian kasując ograniczający prawa regencji testament Ludwika XIV.

Od 1750 r. parlamenty blokowały reformy władzy królewskiej, jak np. wprowadzenie zasady równości podatkowej. Dlatego też Ludwik XV zdecydował się ograniczyć ich działalność. W 1771 r. nowo mianowany kanclerz de Maupeou zlikwidował uprawnienia polityczne parlamentów, przekształcając je w sześć rad najwyższych (conseils supérieurs). Wkrótce jednak, w 1774 r., Ludwik XVI za radą hrabiego de Maurepas, autora maksymy "Bez parlamentu, nici z monarchii" (Sans parlement, point de monarchie), przywrócił dawną ich organizację. Co więcej, odtąd król zawsze wycofywał się przed opozycją w parlamentach. Tym sposobem odegrały one ważną rolę w agitacji przedrewolucyjnej lat osiemdziesiątych XVIII w. Popierane przez lud, któremu jawiły się jako przeciwnicy monarszego despotyzmu, de facto jednak sprzeciwiając się wszelkiej jego reformie, padły pierwszą ofiarą rewolucji – od 1790 r. parlamenty zastąpili sędziowie wybierani i powoływani przez państwo.