Pas neutralny polsko-litewski - Polski Serwis Naukowy

Pas neutralny polsko-litewski – pas neutralny pomiędzy Litwą Środkową, później Rzecząpospolitą Polską, a Republiką Litewską, utworzony 17 grudnia 1920 r., a zlikwidowany 22 maja 1923 r. Rozciągał się, przy średniej szerokości 6 km, pasem od Janiszek (strona litewska) – Ornian (strona polska) na północy, do Jakianiec (strona litewska) – Dekszni (strona polska) na południu. Granice pasa zostały ustalone przez Wojskowy Komitet Kontroli Ligi Narodów po zajęciu 8 października 1920 r. Wilna przez gen. Lucjana Żeligowskiego i proklamowaniu Litwy Środkowej dla rozdzielenia walczących wojsk.

Liga Narodów (ang. League of Nations, fr. Société des Nations) – nieistniejąca już organizacja międzynarodowa powstała z inicjatywy prezydenta Stanów Zjednoczonych Woodrowa Wilsona. Statut Ligi został przyjęty przez konferencję pokojową w Wersalu 28 czerwca 1919 r. Stał się on częścią traktatu wersalskiego i wszedł w życie po ratyfikacji 10 stycznia 1920 roku.

Rozumienie terminu litewski bądź Litwin jest ze względu na skomplikowane dzieje Litwy i Wielkiego Księstwa Litewskiego bardzo niejednoznaczne i można stwierdzić, że ma różny sens w zależności od kontekstu historycznego. Można wyróżnić cztery zasadnicze znaczenia tego terminu.

Pomimo nazwy faktycznie była to strefa zdemilitaryzowana (bowiem zakazano tam rozmieszczania sił zbrojnych, budowy umocnień itp.) rozdzielająca siły obu stron. Wstęp do strefy miały jedynie siły policyjne, które nie potrafiły jednak zapewnić porządku publicznego. W pasie działały liczne litewskie bojówki i prowadzona była intensywna akcja propagandowa w języku polskim (spodziewano się decyzji Ligii Narodów o przeprowadzeniu plebiscytu, co w sytuacji przewagi ludności polskojęzycznej nie zapewniało sukcesu stronie litewskiej). Po obu stronach tej małej wojny domowej ginęli ludzie (np. w napadach bojówek z 24 kwietnia 1922 r., czy z 5 stycznia 1923 r., po którym strona polska zażądała likwidacji strefy. Pomimo zdecydowanej przewagi ludności polskojęzycznej strefa podzielona została w zasadzie po równo między oba państwa.

Terytorium neutralne, terytorium bezpaństwowe – obszar, który nie jest integralną częścią żadnego państwa ani terytorium, lecz na skutek braku zainteresowania ze strony państw lub w rezultacie umowy międzypaństwowej żadne z nich nie ustanawia na jego obszarze swojej jurysdykcji. Często takie terytorium jest określane mianem strefy neutralnej

Polacy na Litwie – społeczność ok. 235-300 tysięcy osób. Polacy są najliczniejszą mniejszością narodową na Litwie, gdzie stanowią ok. 6,7% ludności tego kraju. Mieszkają głównie w Wilnie i w zwartym osadnictwie w rejonach: wileńskim, solecznickim, święciańskim i trockim (gdzie w rejonach solecznickim i wileńskim stanowią większość lokalną).

Podczas walk zbrojnych i późniejszych „walk podjazdowych” w „strefie neutralnej” doszło do polaryzacji świadomości narodowej, o ile wcześniej znaczna części mieszkańców tych terenów mówiących po polsku uważała się za Litwinów w dawnym, mickiewiczowskim znaczeniu (zob. Litwini w znaczeniu historycznym), tak teraz podzielono się na Polaków i Litwinów, w etnicznym (współczesnym) rozumieniu tego pojęcia.

Przypisy

D.R. Bugajski, Demilitaryzacja i neutralizacja – formy i funkcje w prawie międzynarodowym, „Międzynarodowe Prawo Humanitarne” 2010, tom I, ISSN 2081-5182, s. 63-81.
Kalendarz Niepodległości. Kronika Encyklopedyczna Dwudziestopięciolecia (1914-1939) (reprint wydania z 1939 r.) Warszawa 1990.).
K. Buchowski, Litwomani i polonizatorzy, Białystok 2006, ISBN:978-83-7431-075-8.