Patent tolerancyjny - Polski Serwis Naukowy

Patent tolerancyjny

Patent tolerancyjny (niem. Toleranzpatent) – dokument wydany przez cesarza austriackiego Józefa II w 1781 roku. Dokument ten zainspirował oświeceniowe ideały Józefa II (józefinizm).

Na mocy patentu ewangelicy luterańscy i kalwińscy oraz prawosławni, zamieszkujący wówczas przedlitawską część Imperium Habsburgów, zyskali wolność wyznania, możliwość budowy domów modlitwy i uregulowania stosunków z dalej panującym Kościołem katolickim (np. należne płatności), uzyskali też częściowo równe osobiste prawa z katolikami.

Parafia Ewangelicko-Augsburska w Bielsku – parafia luterańska w Bielsku-Białej, w dzielnicy Bielsko, należąca do diecezji cieszyńskiej. Mieści się przy placu Księdza Marcina Lutra.

Śląsk Austriacki (niem. Österreichisch Schlesien, oficjalnie Herzogtum Ober- und Niederschlesien, Księstwo Górnego i Dolnego Śląska lub w skrócie Herzogtum Schlesien, Księstwo Śląska) – prowincja utworzona w 1742 roku z pozostałej w monarchii Habsburgów części Śląska: Księstwa Cieszyńskiego, państw stanowych: bielskiego, frydeckiego, frysztackiego, bogumińskiego, Niemiecka Lutynia oraz części dawnych księstw opawskiego, karniowskiego i nyskiego.

Przykład tolerancyjnego domu modlitwy w Vysokiej w Czechach

Domy modlitwy jakie zezwolono budować nie mogły mieć charakteru publicznego kościoła, a więc nie mogły mieć np. wejścia głównego od strony ulicy, czy nie mogły mieć wieży (choć w Drogomyślu udało się uzyskać specjalne zezwolenie).

Ligotka Kameralna (cz. Komorní Lhotka, niem. Kameral Elgoth) - wieś gminna na Śląsku Cieszyńskim w Republice Czeskiej, w kraju morawsko-śląskim (powiat Frýdek-Místek). Społeczność polska stanowi ok. 25% obywateli gminy.

W XVIII wieku austriaccy Habsburgowie rządzili wieloma państwami tworzącymi razem Imperium Habsburgów. Kraje te to: Austria, Węgry, Czechy oraz Austriackie Niderlandy i Lombardia (od 1714 roku), Śląsk (do 1741 roku), Galicja (od 1772 roku), tereny bałkańskie zdobyte na Turkach i bawarski Innviertel zdobyty w 1779 roku.

Po wydaniu patentu na terenie Przedlitawii zorganizowały się zbory m.in. w Wiedniu, Austrii Górnej, Trieście, w Pradze. Łącznie w trzy lata po wydaniu patentu w Austrii a poza Śląskiem Austriackim powstało 50 zborów. We wschodniej części austriackiego Śląska – na Śląsku Cieszyńskim znajdowało się wówczas największe skupisko luteran na terenie Przedlitawii. Prowincję tę od pozostałych różnił też fakt, iż istniał tu już tzw. kościół łaski, tj. Jezusowy w Cieszynie, dlatego też patent został tu ogłoszony w innym brzmieniu. Dzięki wydaniu tego patentu do cieszyńskiego kościoła-matki dołączyły nowe zbory w regionie: Bielsko, Jaworze, Błędowice, Ligotka Kameralna, Wisła, Bystrzyca, Ustroń, Goleszów, Nawsie, Drogomyśl, Stare Bielsko. W zachodniej, opawskiej części prowincji zorganizował się jedynie zbór w Holčovicach (niem. Hillersdorf).

Parafia Ewangelicko-Augsburska w Goleszowie – parafia luterańska w Goleszowie, należąca do diecezji cieszyńskiej. Mieści się przy ulicy Spółdzielczej.

Zakład Narodowy im. Ossolińskich – zasłużony dla polskiej nauki i kultury Instytut (do 1939 r. – łączył w sobie Bibliotekę, Wydawnictwo i Muzeum im. Lubomirskich), ufundowany dla Narodu Polskiego w 1817 roku przez Józefa Maksymiliana Ossolińskiego, otwarty w 1827 roku we Lwowie.

W następnych latach wydano również kilka dekretów uzupełniających patent, m.in. w celu powstrzymania dalszego rozwoju kościoła ewangelickiego na terenie kraju. Pełne zrównanie praw wyznaniowych nastąpiło w połowie XIX w. w okresie tzw. Wiosny Ludów.

Bibliografia

Franciszek Michejda: Dzieje Kościoła ewangelickiego w Księstwie Cieszyńskim (od Reformacji do roku 1909). Katowice: Dom Wydawniczy i Księgarski "Didache", 1992, s. 131-155. ISBN 83-85572-00-7.

Piotr Wereszycki, Historia Austrii, Ossolineum.

Zwiedineck-Südenhorst H. von, Wolf A., Maria Theresia, Josef II. Und Leopold II. 1740-1792, Berlin 1884.

Niemiecki tekst

Czeski przekład tekstu (wersja dla Moraw)

Przypisy

Michejda, s 133.