Patois - Polski Serwis Naukowy

System samogłosek języka jamajskiego

Język jamajski (nazywany lokalnie Patois lub Patwa) - język kreolski na bazie języka angielskiego, używany na Jamajce oraz przez diasporę jamajską w różnych częściach świata (gł. w Wielkiej Brytanii i USA). Wykazuje pewne wpływy leksykalne języka akan używanego w Ghanie oraz języków bantu. Używany jest głównie jako język mówiony, tworzy z angielskim tzw. kontinuum kreolskie.

Języki bantu – rodzina języków afrykańskich, zaliczana do wielkiej rodziny nigero-kongijskiej. W rodzinie tej wyróżnia się ponad 400 języków, którymi posługuje się około 150 mln mówiących na terenie niemal całej Czarnej Afryki z wyjątkiem większości Afryki Zachodniej, Rogu Afryki oraz południowo-centralnej Namibii i zachodniego RPA. Najważniejsze języki z tej grupy to: suahili, rwanda, lingala, niandża, makua, bemba, tonga, szona, xhosa, zulu.

Kontinuum kreolskie - w językoznawstwie pojęcie opisujące płynne przejścia w języku kreolskim pomiędzy różnymi formami języka, z których jedne (najczęściej superstrat) cieszą się większym prestiżem społecznym niż pozostałe.

Literatura

Język jamajski to także język literacki, pierwsza książka wydana w 1912 roku nazywała się "Pieśni Jamajki" (Songs of Jamaica) i była napisana przez Claude'a McKaya. Język często używany jest przez jamajskich artystów do pisania tekstów piosenek reggae.

Gramatyka

System czasów gramatycznych znacznie różni się od znanego z języka angielskiego. Do zaznaczania czasów służą partykuły en oraz a.

Języki kreolskie – ogólne określenie języków etnicznych języków mieszanych, rozwiniętych na bazie języków europejskich kolonistów, (głównie angielskiego, francuskiego, portugalskiego, hiszpańskiego, niderlandzkiego) z dużym dodatkiem elementów przejętych z języków ludności tubylczej. Zwykle posiadają one uproszczoną gramatykę - większość z nich powstała w czasach sprowadzania z Afryki do Ameryki czarnych niewolników, którzy pochodząc z różnych plemion posługiwali się między sobą uproszczoną wersją języka narzuconego przez kolonistów.

Język akan − język występujący w środkowej Ghanie. Przynależy do grupy kwa rodziny języków nigero-kongijskich. W obrębie języków kwa wydziela się grupę 20 języków nazywanych Tano lub Volta-Comoe (przy czym, jak często w przypadku języków Afryki, spotkać można się z różnorodnymi i złożonymi kwalifikacjami), z których Akan jest językiem największym − dawniej termin "akan" stosowano do całej tej grupy, obecnie jedynie do omawianego tu największego języka. Posiada dwie główne odmiany: język twi, o kodzie SIL 639-3 twi, oraz język fanti o kodzie SIL 636-3 fat.

/mi ɹon/

I run (zwykle); I ran

/mi a ɹon/ lub /mi de ɹon/

I am running

/a ɹon mi dida ɹon/ lub /a ɹon mi ben(w)en a ɹon/

I was running

/mi did ɹon/ lub /mi ben(w)en ɹon/

I have run; I had run

/mi a go ɹon/

I am going to run; I will run

Być

Jako kupuli używa się partykuły a

e.g. /mi a di tiitʃa/ ('I am the teacher')

Istnieje osobny czasownik de oznaczający istnienie

e.g. /wi de a london/ lub /wi de ina london/ ('we are in London')

w przypadku przymiotników kupula nie jest wymagana

e.g. /mi haadbak nau/ ('I am old now')

Przeczenie

/no/ jako ogólna partykuła przecząca:

/kiaan/ w znaczeniu can't

/neva/ partykuła przecząca w czasie przeszłym

/dʒan neva tiif di moni/ ('John did not steal the money')

Ortografia

Pomimo prób uregulowania sposobu zapisu za pomocą tzw. systemu Cassidy-LePage ortografia jamajska nie jest jeszcze w pełni ustandaryzowana, tak więc słowo "there" może być zapisywane jako de, deh albo dere, zaś słowo "three" (trzy) najczęściej jako tree, ale bywa również zapis tri lub trii aby odróżnić je od rzeczownika tree (drzewo). Często stosuje się standardowy zapis angielski nawet gdy dany wyraz wymawia się zupełnie inaczej. W innych przypadkach dany zapis się utrwala, nawet gdy nie jest on czysto fonetyczny np. pickney (dziecko). W ostatnich latach, dzięki użyciu jamajskiego na piśmie (e-maile, fora internetowe) zauważa się spontaniczny proces częściowej standaryzacji zapisu.

Kupula (łac. cupula, miseczka) - drewniejący organ otaczający owoc właściwy roślin z rodziny bukowatych Fagaceae. Otacza np. orzech kasztana jadalnego i żołądź dębów. Powstaje z rozrośniętych przysadek.

Jamajska odmiana języka angielskiego - dialekt języka angielskiego używany na Jamajce, charakteryzujący się pewnymi swoistymi cechami. Nie należy go mylić z patois (językiem kreolskim na bazie angielskiego) będącym również w powszechnym użyciu na tej wyspie. Te dwa etnolekty nie są jednak od siebie wyraźnie oddzielone. Standardowy język angielski tworzy z kreolskim tzw. kontinuum kreolskie. Odmiany te przechodzą jedna w drugą w sposób płynny poprzez liczne warianty pośrednie.

Słownictwo

Patois jamajski zawiera wiele zapożyczeń, głównie z angielskiego, lecz również z języków afrykańskich np. /dopi/ (duch) z języka twi; /se/ (spójnik "że") np. /im tel mi se/); zaimek /unu/ ("wy" pochodzi z języka igbo lub joruba. Wyraz pickney lub pickiney ("dziecko") pochodzi z portugalskiego "pequenino" (malutki).

Język ibo albo igbo - język z wielkiej grupy języków nigero-kongijskich, tradycyjnie klasyfikowany w obrębie rodziny kwa (ostatnio klasyfikacja ta jest krytykowana - język ibo umieszcza się wówczas w obrębie benue-kongijskich), rozpada się na liczne dialekty. Używany jest głównie we wschodniej części Nigerii przez lud Ibo. Do zapisu języka ibo używa się alfabetu łacińskiego.

Reggae (wym. rege) – styl we współczesnej muzyce rozrywkowej wywodzący się z Jamajki. Niezwykły rozwój przeżył pod koniec lat 50., a także od momentu uzyskania przez Jamajkę niepodległości w 1962. Stanowi najbardziej charakterystyczny gatunek muzyki jamajskiej.

Zobacz też

Jamajska odmiana języka angielskiego

Przypisy

Linki wewnętrzne

Testowa wikipedia w języku jamajskim

Linki zewnętrzne

Słownik polsko-jamajski

Dane Ethnologue dla jamajskiego

Informacje o języku ze słownikiem

Słowniczek jamajsko-angielski

Gramatyka jamajska