Patria potestas (łac. „władza ojcowska”) – w prawie rzymskim władza przysługująca ojcu (pater familias), będącym obywatelem rzymskim i osobą sui iuris, nad jego dziećmi i dalszymi zstępnymi. Prawo to zostało zlikwidowane po śmierci ostatniego cesarza rzymskiego.

Powstanie władzy ojcowskiej

Władza ojcowska powstawała nad dziećmi zrodzonymi w ważnym rzymskim małżeństwie (iustum matrimonium; iustae nuptiae), co również odnosi się do wnuków (prawnuków, itd.) urodzonych w ważnych małżeństwach mężczyzn nadal podlegających władzy ojcowskiej (będących osobami alieni iuris). Poza tym mogła ona powstać poprzez przysposobienie, arrogację lub uznanie dziecka (legitymację).

W myśl zasady "mater semper certa est" - istniała możliwość dowodzenia pochodzenia dziecka od określonej kobiety. Wobec braku naukowych sposobów ustalenia ojcostwa, było ono domniemywane. Przyjmowano mianowicie, że dziecko pochodzi od męża matki – w myśl zasady "pater [is] est, quem nuptiae demonstrant".

Dzieckiem zrodzonym w małżeństwie było takie, które urodziło się nie wcześniej niż w 182 dniu po zawarciu małżeństwa, ale nie później niż w 300 dniu po jego rozwiązaniu. Terminy te przyjęto pod wpływem greckiej nauki medycznej, wedle której ciąża mogła trwać od 182 do 300 dni.

Władza ojcowska powstawała poprzez przyjęcie obcej osoby do rodziny. Mogło to mieć miejsce w drodze adopcji – gdzie jeden pater familias przekazywał władzę nad dzieckiem innemu, lub przez arrogację – gdzie pater familias uzyskiwał władzę nad mężczyzną sui iuris (też będącym pater familias).

Stosunkowo późno, bo dopiero za panowania cesarza Konstantyna, powstała możliwość uznania dzieci pochodzących z konkubinatu w drodze legitymacji.