Patriarchalizm - Polski Serwis Naukowy

Patriarchalizm - pojęcie socjologiczne oznaczające dominację w stosunkach rodzinnych i społecznych mężczyzny, będącego głową rodziny.

Najważniejszymi założeniami patriarchalizmu społecznego są:

rozróżnienie pozycji kobiet, dzieci i nieżonatych mężczyzn, od pozycji ojca rodziny, pod którego są oni opieką,

uprzywilejowanie społeczne dorosłego mężczyzny, który jest głową rodziny (nie musi to oznaczać niższego statusu kobiety, oznacza jednak, że to mężczyzna reprezentuje dom oraz może reprezentować lokalną społeczność),

obowiązek zapewnienia środków materialnych i bezpieczeństwa najbliższym krewnym, spoczywający na głowie rodziny.

Rozwój historyczny

Okres prehistoryczny

Patriarchalizm był najczęściej występującą formą organizacji hierarchii rodzinnej a następnie klanowej (rodowej) w społecznościach pierwotnych. Drugą, rzadziej spotykaną forma był matriarchalizm.

Patriarchat to ostatni okres ustroju wspólnoty pierwotnej, w którym dominujące stanowisko zajmuje mężczyzna stojący na czele rodu,. U starożytnych Latynów nazwa systemu funkcjonowania rodziny, w której ojciec jest głową oraz właścicielem rodziny, ma prawo decydować o życiu i śmierci pozostałych członków rodziny. Taki model rodziny i społeczeństwa (społeczeństwo patriarchalne) obowiązywał w starożytnym Rzymie w okresie królestwa i wczesnej republiki. W późniejszym okresie patriarchat jako model funkcjonowania rodziny występował w wielu społeczeństwach Europy i Świata.

Cesarstwo rzymskie – starożytne państwo obejmujące obszary basenu Morza Śródziemnego, powstałe z przekształcenia republiki rzymskiej w system monarchiczny. Przyjmuje się, że początkiem cesarstwa był rok 27 p.n.e., kiedy Gajusz Oktawiusz otrzymał od senatu tytuł augusta (wywyższony przez bogów). Potwierdzało to pozycję Oktawiana jako najważniejszej osoby w państwie i przyniosło definitywny koniec republice rzymskiej.

Cesarstwo Rzymskie

Patriarchalizm został przyjęty przez wiele cywilizacji, w tym także rzymską, w której początkach pozycja mężczyzny była nieporównywalnie silniejsza od pozycji kobiety.

Przykładem wyższej pozycji mężczyzny w prawie rzymskim była chociażby instytucja Repudium - jednostronnego odrzucenia kobiety przez mężczyznę, równoważna z rozwodem.

Współcześnie

Współcześnie wiele systemach społecznych opartych na ustroju plemiennym czy rodowym opiera się o patriarchalną pozycję mężczyzny w rodzinie. Pozycja męża i ojca rodziny nie daje mu możliwości rozporządzania jej członkami jak rzeczami (tak było np. w czasach wczesnego Cesarstwa rzymskiego), jednak zdecydowanie uprzywilejowuje głowę rodziny w stosunkach społecznych a niekiedy i prawnych.

Ograniczony patriarchalizm zaobserwować możemy także współcześnie w kulturach islamskich.

Patriarchalizm w religiach

Chrześcijaństwo

W okresie rozwoju chrześcijaństwa patriarchalizm, chociaż obecny w nauczaniu Kościoła, ulega znacznym ograniczeniom, zwłaszcza w sferze prawa.

Islam

Podobnie jak w chrześcijaństwie, dogmaty religii stawiają mężczyznę, zwłaszcza głowę rodziny na pozycji predestynowanej do zajmowania stanowisk publicznych, kształcenia się i obrony rodziny. W wielu krajach, gdzie dominuje ortodoksyjny islam, mąż jest nadal bardziej uprzywilejowany społecznie od żony - niedawno powstałą instytucją prawną, będącą tego skrajnym przykładem, jest możliwość dokonania przez mężczyznę jednostronnego rozwodu (zbliżonego do instytucji rzymskiego repudium) poprzez sms.

Zobacz też

Patriarchat (ustrój)