Pe̍h-ōe-jī - Polski Serwis Naukowy

W niektórych publikacjach (Biblia, słowniki, poezja, prace naukowe) nadal wykorzystuje się Pe̍h-ōe-jī

Biblia w grafii Pe̍h-ōe-jī

Pe̍h-ōe-jī (POJ) (język chiński 白話字 pinyin: báihuà zì) - system zapisu języka chińskiego za pomocą alfabetu łacińskiego, wprowadzony w XIX w. przez chrześcijańskich misjonarzy w Fujian i na Tajwanie. Do tej pory bywa używany do zapisu odmiany hokkien, zwłaszcza języka tajwańskiego. Istnieje także wersja tego systemu dla języka hakka, zwana pha̍k-fa-sṳ, dla języka mindong bàng-uâ-cê, oraz dla dialektu teochew, nazywana pêh-uē-jī.

Tajwan (Formoza) – wyspa na Oceanie Spokojnym, oddzielona od Chin kontynentalnych Cieśniną Tajwańską. Jest wyspą w większości wyżynną, obrzeża Tajwanu są nizinne.

Samogłoski to głoski, przy powstawaniu których uczestniczą jedynie wiązadła głosowe, a strumień powietrza swobodnie przepływa przez kanał głosowy. Charakteryzują się regularnym rozkładem energii akustycznej, mają wyraźną strukturę formantową, która decyduje o ich barwie. Podczas ich artykulacji słychać tylko jedną głoskę, wymawia się je tak samo jak się pisze.

Historia

Stosowanie systemu Pe̍h-ōe-jī było zakazane zarówno podczas okupacji japońskiej, jak i za rządów Kuomintangu na Tajwanie.

Opis systemu

POJ wykorzystuje następujące znaki alfabetu łacińskiego (obecnie "ts" zostało zastąpione przez "ch"): a b ch chh e g h i j k kh l m n ng o o͘ p ph s t th (ts) u

Nagłosy

b, ch, chh, g, h, j, k, kh, l, m, n, ng, p, ph, s, t, th

Język hakka (język chiński: 客家話/客家话 pinyin: Kèjiāhuà; język hakka: Hakka: Hak-kâ-fa - jeden z najważniejszych języków chińskich, używany głównie w południowych Chinach, w wielu lokalnych wersjach dialektalnych, w prowincjach Guangdong, Fujian, Jiangxi, Kuangsi, Syczuan, Hunan i regionie autonomicznym Kuejczou, a także na wyspie Hajnan i na Tajwanie.

Sandhi tonalne, następstwo tonów – w językach tonalnych zjawisko polegające na zmianie tonu danej sylaby pod wpływem danego tonu sąsiedniej sylaby. Na przykład w chińskim języku mandaryńskim ton trzeci (opadająco-wznoszący), występujący bezpośrednio przed sylabą wymawianą również z tonem trzecim, zmienia się na ton drugi (wznoszący się), np. 你好 (nǐ + hǎo = ní hǎo).

Wygłosy

Samogłoski: a, i, u, e, o, ȯ

Dyftongi: ai, au, ia, iu, io, ui, oa, oe

Tryftongi: iau, oai

Spółgłoski nosowe: m, n, ng

Spółgłoski nosowe m, n, oraz ng mogą być dodawane do wszystkich dźwięków samogłoskowych, mogą też pełnić rolę niezależnych sylab.

Wygłosowe spółgłoski zwarte h, k, p i t wymawiane są jako spółgłoski zatrzymane (unreleased stops). W konwencji POJ litera "h" w wygłosie oznacza zwarcie krtaniowe.

Hokkien, (język chiński: 福建話 pinyin: fújiànhuà POJ: Hok-kiàn-oē), nazywany również dialektem quanzhou–zhangzhou - odmiana języka minnańskiego, używana w południowej części prowincj Fujian, na Tajwanie, oraz przez wielu Chińczyków w krajach Azji południowo-wschodniej. Blisko spokrewniony z dialektem teochew, jednak wzajemne zrozumienie jest utrudnione.

Dyftong, dwugłoska (gr. δίφθογγος diphthongos – "dwubrzmiący") – pojedyncza samogłoska (na ogół długa) o zmiennym przebiegu artykulacji, co sprawia, że ucho ludzkie słyszy dwa dźwięki, mimo że są one zespolone niejako w jeden i mają właściwości pojedynczej samogłoski.

Tony

Tony zaznacza się za pomocą znaków diakrytycznych, niekiedy stosuje się zastępczo cyfry.

a (yinping)
á (shangsheng)
à (yinqu)
ah (yinru)
â (yangping)
ā (yangqu)
a̍h (yangru)

Przykłady siedmiu tonów: chhiūⁿ 象 (słoń), pà 豹 (lampart), bé 馬 (koń), ti 豬 (świnia), chôa 蛇 (wąż), ah 鴨 (kaczka), lo̍k 鹿 (jeleń). (Odsłuchaj)

Ortografia

Sylaby należące do jednego słowa oddzielone są kreseczką (-). Taki zapis oznacza że podlegają one tonalnemu sandhi.

Podwójna kreseczka "--" oznacza, że sylaba ją poprzedzająca zachowuje swój pierwotny ton (tzn. nie podlega sandhi), ale następujące po niej sylaby wymawiane są w tonie 3 (niskim opadającym), lub w przypadku sylab zakończonych spółgłoską zwartą w tonie 4.

Spółgłoski nosowe (sonanty nosowe) to nosowe spółgłoski zwarto-otwarte, których artyklucyjną cechą jest utworzenie zwarcia w jamie ustnej, jednak w odróżniu od spółgłosek zwartych otworzony zostaje równocześnie tor nosowy, tj. podniebiennie miękkie zostaje opuszczone. Wśród spółgłosek zwartych występują spółgłoski, które różnią się tylko opozycją ustna vs. nosowa.

Spółgłoski zwarte powstają, gdy w czasie artykulacji dochodzi do blokady przepływu powietrza przez jamę ustną i nosową (zwarcia, implozji), po czym następuje gwałtownej jej przerwanie (rozwarcie, wybuch, eksplozja, plozja). Spółgłoski zwarte z plozją nazywa się spółgłoskami zwarto-wybuchowymi.