Peloponez - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy krainy historycznej i geograficznej. Zapoznaj się również z: hasło dotyczące regionu administracyjnego o tej nazwie.

Półwysep Peloponeski w Grecji

mapa fizyczna

Peloponez widziany z kosmosu

Peloponez (Półwysep Peloponeski, nwgr. Πελοπόννησος, Peloponnisos, w średniowieczu znany pod nazwą Morea, gr. Μωρέας lub Μωριάς) – półwysep i kraina historyczna w Grecji. Stanowi najdalej na południe wysuniętą część Półwyspu Bałkańskiego i kontynentalnej Grecji. Znajduje się między Morzem Jońskim a Egejskim. Połączony jest z lądem Przesmykiem Korynckim przeciętym Kanałem Korynckim. Od północy Peloponez ograniczony jest Zatoką Koryncką i Patraską. Silnie rozczłonkowana linia brzegowa tworzy liczne mniejsze półwyspy: Argolidzki, Lakoński, Mani, Mesyński i zatoki: Sarońską, Argolidzką, Meseńska, Kiparysyjską. Powierzchnia Peloponezu wynosi 21,4 tys. km².

Półwysep Bałkański (Bałkany) - półwysep położony w południowo-wschodniej części Europy. Jego granice wyznacza od zachodu Morze Adriatyckie i Morze Jońskie, od wschodu Morze Czarne i Morze Marmara (cieśniny Bosfor i Dardanele), od południowego wschodu Morze Egejskie. Północna granica półwyspu ma charakter umowny. Zgodnie z tradycją przebiega następująco: wzdłuż Dunaju od Morza Czarnego do ujścia Sawy (rejon Belgradu), następnie wzdłuż Sawy do ujścia Kupy (rejon miasta Sisak), następnie wzdłuż Kupy aż do jej źródła (rejon Osilnicy), następnie przekracza pasmo Gorski Kotar przez tzw. Bramę Liburnijską (chorw. i wł. Vrata) na południe od góry Risnjak i dochodzi do Morza Adriatyckiego w rejonie Rijeki. Oprócz tej najpopularniejszej konwencji były i są proponowane inne linie stanowiące granicę między Półwyspem Bałkańskim a resztą kontynentu.

Mistra (gr. Μυστράς (Mistrás)) – ufortyfikowane miasto bizantyjskie w Grecji położone na zboczach gór Tajget na Peloponezie, w pobliżu współczesnego miasta Sparta. Dziś pełni funkcję ważnego ośrodka turystycznego. W roku 1989 zespół architektoniczny obejmujący fortecę, pałac, kościoły i klasztory został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Warunki naturalne

Półwysep jest silnie pofałdowany (najwyższy szczyt Tajget wznosi się na 2407 m n.p.m.). Roślinność śródziemnomorska – makia, frigana, a także pozostałości lasów liściastych (dąb wieczniezielony). Na Peloponezie leży Jezioro Stymfalijskie.

Historia

Peloponez w okresie klasycznym starożytnej Grecji

Na Peloponezie znajdują się krainy historyczne: Achaja, Arkadia, Argolida, Elida, Mesenia i Lakonia.

Zatoka Sarońska (gr. Σαρωνικός κόλπος, Saronikós kólpos) – zatoka, położona przy wschodnim ujściu Przesmyku Korynckiego do morza Egejskiego. W obrębie zatoki położone są następujące wyspy: Egina, Salamina, Poros. W tej zatoce rozegrała się jedna z największych bitew morskich znana jako bitwa pod Salaminą.

Sparta (gr. Σπάρτη Sparte, Λακεδαίμων Lakedaimon, Lacedemon) – starożytne miasto oraz terytorium polis w południowej Grecji, na półwyspie Peloponez, główny ośrodek miejski Lakonii.

W II tysiącleciu p.n.e. greckie plemiona, określane jako Achajowie wyparli ludność niegrecką. Około XIII i XII w. p.n.e. opanowany przez Dorów. Od VII w. p.n.e. na Peloponezie dominowała Sparta (założycielka Związku Peloponeskiego), aż do klęski zadanej jej przez Teby pod Leuktrami w roku 371 p.n.e..

Oliwka (Olea L.) – rodzaj drzew należący do rodziny oliwkowatych. Zalicza się do niego około 35 gatunków drzew rosnących w strefie ciepłej umiarkowanej i strefie tropikalnej południowej Europy, Afryki i południowej Azji.

Przesmyk Koryncki (Istm) – przesmyk łączący półwysep Peloponez z główną częścią Grecji. Na zachodzie oblewa go Zatoka Koryncka (Morze Jońskie), a od wschodu - Zatoka Sarońska (Morze Egejskie). Od 1893 przecina go Kanał Koryncki o długości 6,3 km, który sprawił, że Peloponez stał się faktycznie wyspą.

W roku 146 p.n.e. Peloponez został włączony do Cesarstwa rzymskiego, następnie znalazł się we władzy Bizancjum. W latach 1204-1283 był okupowany przez krzyżowców, po czym wrócił pod władzę Bizancjum. W 1460 półwysep podbili Turcy, utracili go jednak przejściowo w latach 1680-1710 na rzecz Wenecjan. Od 1830 roku Peloponez należy do niepodległej Grecji.

Elida (nowogr. – Ήλιδα a. Ηλεία, starogr. – Ἤλις /dialekt attycki/ a. Ἄλις /dialekt dorycki/) inaczej Elis – górzysta kraina w starożytnej Grecji położona w zachodniej części Półwyspu Peloponeskiego.

Język grecki albo greka — język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi.

Miasta o znaczeniu historycznym

Na Półwyspie Peloponeskim znajdują się lub znajdowały się następujące miasta o dużym znaczeniu w historii Grecji:

Współczesność

Peloponez zamieszkany jest przez ponad milion osób. Główne miasta to Patras, Korynt, Sparta, Nauplion, Kalamata, Pirgos, Tripolis. Mieszkańcy utrzymują się z turystyki, pasterstwa (na terenach wyżyn i gór) oraz uprawy zbóż, winorośli, oliwek i owoców cytrusowych (na nizinach).

Morze Egejskie (gr. Aigaion Pelagos, łac. Mare Aegeum) – morze we wschodniej części Morza Śródziemnego, położone między Półwyspem Bałkańskim, Azją Mniejszą a wyspami Kretą, Karpathos i Rodos. Poprzez cieśninę Dardanele łączy się z Morzem Marmara i Morzem Czarnym, a przez Kanał Koryncki z Morzem Jońskim. Linia brzegowa tego morza jest doskonale rozwinięta (liczne półwyspy i zatoki), a powierzchnię wodną urozmaicają liczne wyspy (archipelagi Cykladów, Dodekanezu, Sporadów Północnych, pojedyncze wyspy: Eubea, Chios, Lemnos, Lesbos, Samotraka, Imroz i inne). Dodatkowo wyróżniono więc trzy akweny: Morze Trackie na północy, Morze Mirtejskie i Kreteńskie na południu. Morze Egejskie podzielone jest między Grecję i Turcję.

Region Peloponez (nwgr. Πελοπόννησος, trl. Pelopónnīsos) – jeden z 13 regionów administracyjnych Grecji położony na południowym krańcu lądowej części kraju. Obejmuje swoim obszarem zasadniczą część Peloponezu za wyjątkiem jego części północno zachodniej i fragmentu Półwyspu Argolickiego. Region graniczy od zachodu z regionem Grecja Zachodnia, od północy przez wody zatok Morza Jońskiego z regionem Grecja Środkowa od wschodu zaś z regionem Attyka. Od południa region ograniczony jest Morzem Jońskim i Morzem Egejskim.

Współczesny region administracyjny Peloponez

Administracyjnie obszar Peloponezu podzielony jest między trzy jednostki. Największa część to region Peloponez ze stolicą w Tripoli. Północno zachodnią część włączono do regionu Grecja Zachodnia (nomos Achaja i nomos Elida), a niewielki wschodni skrawek na Półwyspie Argolidzkim do regionu Attyka.

Tegea (gr. Τεγέα)– jedno z najstarszych i najpotężniejszych miast w starożytnej Grecji w Arkadii. Wzmiankowane w Katalogu Okrętów w Iliadzie. Obecnie, pozostałości polis leżą 10 km na południowy wschód od miasta Tripolis, na terenie wsi Alea. Na terenie starożytnego miasta znajdowało się sanktuarium Demeter i Persefony oraz świątynia Ateny Alea, która była ważnym centrum religijnym w starożytnej Grecji oraz słynnym azylem dla zbiegów. Pierwotna świątynia spłonęła w 394 p.n.e., odbudowana została według projektu Skopasa.

Tiryns lub Tyryns (gr. Τῖρυνς Tiryns) – w starożytności położona na Peloponezie cytadela z czasów kultury mykeńskiej. Miejscu tym już w III tysiącleciu p.n.e. znajdowała się osada. Achajowie zbudowali tu swoją twierdzę w XIV–XIII wieku p.n.e. Tyryns został zdobyty przez Dorów około 1100 p.n.e. Około 470 p.n.e. cytadela została zniszczona przez Argejczyków.