Rysunek Pietera Bruegela starszego Chrystus i cudzołożnica

Pericope adulterae (z łac.), albo Pericopa de Adultera, Perykopa o kobiecie cudzołożnej – fragment Ewangelii według św. Jana (J 7,53-8,11) przedstawiający konfrontację pomiędzy Jezusem a faryzeuszami i uczonymi w Piśmie.

Tekst ten jest kwestionowany przez większość współczesnych krytyków tekstu, niemniej zapisał się na trwałe w historii europejskiej kultury.

Pochodzenie i autorstwo perykopy

Kodeks Watykański - brak perykopy; na marginesie widoczny umlaut

Według opinii większości współczesnych biblistów, fragment ten nie pochodzi od pierwotnego autora Ewangelii św. Jana i jest późniejszą wstawką. Perykopy brakuje w najstarszych rękopisach Ewangelii, w niektórych zaś rękopisach była ona wstawiana w innych miejscach.

Świadectwo najstarszych rękopisów

Perykopy nie zawierają następujące rękopisy: Papirus Bodmer II, Papirus Bodmer XIV-XV, Kodeks Synajski, Kodeks Watykański, Kodeks Aleksandryjski, Kodeks Petropolitanus Purpureus, Kodeks Borgiański, Kodeks Waszyngtoński, Kodeks Monachijski, Kodeks Macedoński, Kodeks Sangalleński 48. Perykopa nie została uwzględniona przez Sekcje Ammoniusza, ani Kanony Euzebiusza.

Kodeks Sangalleński 48 z pustą przestrzenią dla perykopy; po 7,53 następuje początek 8,12, który został również powtórzony na następnej stronie

W Kodeksie Watykańskim przy 7,52 znajduje się oznaczenie (przypominające umlaut) informujące, że inne rękopisy mają w tym miejscu odmienny wariant tekstowy. Również Papirus Bodmer II zaznacza, że istnieją rękopisy, które zawierają tu dodatkowy tekst.

Najstarszym rękopisem zawierającym perykopę de adultera jest Kodeks Bezy, powstały około roku 400. Ponadto zawierają ją następujące kodeksy: Kodeks Seideliański I, Kodeks Seideliański II, Kodeks Cypryjski, Kodeks Kampiański, Kodeks Naniański, Kodeks Tischendorfa IV, 28, 700, 892, 1010.

Świadectwo Ojców Kościoła

Tekst perykopy wędrował do różnych miejsc Nowego Testamentu, a także poza jego obręb. Rękopisy należące do grupy f umieszczają tekst tej perykopy po J 21, 25, natomiast rękopisy należące do f umieszczają go raczej w Ewangelii Łukasza niż Jana. Niektóre rękopisy umieszczają ją na końcu Ewangelii Łukasza, jeden rękopis umieszcza po J 7, 38. Papiasz, biskup Hierapolis (zm. ok. 135), cytowany przez Euzebiusza, przytacza inne opowiadanie o jakiejś kobiecie, którą oskarżono przed Panem o wiele grzechów. Euzebiusz (lubił poprawiać Papiasza) komentuje: To samo opowiadanie znajduje się również w "Ewangelii według Hebrajczyków", ja zaś uważałem za potrzebne i ten szczegół dodać do tego, co się już powiedziało (Hist. Eccl. III, 39, 17). Wygląda więc na to, że w czasach Euzebiusza perykopa ta nie znajdowała się w Ewangelii Jana, a Euzebiusz nie wie, że może ona pochodzić z Ewangelii kanonicznej. Sama zaś perykopa cytowana jest przez Hieronima, Ambrożego, Augustyna, Faustusa, Rufina.

Współczesne badania

Świadectwo rękopisów zostało potwierdzone przez badania słowno-statystyczne (R. Morgenthaler, U. Becker), również styl został określony jako zupełnie nie-Janowy (K.H.Schelklke). Według Alfreda Läpple, fragment powstał w środowisku judeochrześcijańskim w II wieku, zaś do kanonu włączono go na początku III wieku.

Według autorów komentarzy do Biblii Paulistów i Biblii Tysiąclecia, temat i styl perykopy wskazuje na pokrewieństwa do Ewangelii według św. Łukasza. Mimo podważanego autorstwa, historyczność i natchniony charakter perykopy nie budzą wątpliwości, dlatego pozostaje ona we wszystkich współczesnych przekładach i wydaniach Biblii.