Andromeda i Perseusz na korynckiej wazie czarnofigurowej

Perseusz (także Perseus, gr. Περσεύς, Perseús, łac. Perseus) – w mitologii greckiej heros, syn księżniczki Danae i Zeusa, mąż Andromedy, pogromca Meduzy.

W mitologii

Matka Perseusza, Danae, na obrazie Alexandre-Jacques'a Chantrona z 1891

Rodowód

Perseusz był potomkiem Danaosa i Ajgyptosa oraz Lynkeusa i Hypermestry.

Jego przodków prezentuje następujące drzewo genealogiczne:

Przepowiednia

Na życie Perseusza duży wpływ wywarła przepowiednia wyjawiona Akrizjosowi, władcy Argos w Argolidzie, objawiona mu, gdy monarcha, chcąc dochować się synów, udał się do wyroczni. Usłyszał on wtedy, że zginie z ręki swojego wnuka, syna swej córki Danae. Chcąc temu zapobiec, zamknął dziewczynę w lochu wyłożonym płytami z brązu lub w specjalnie w tym celu zbudowanej podziemnej spiżowej komnacie, tak, by nie miał do niej dostępu żaden mężczyzna. Nie przewidział jednak, że w pięknej królewnie zakocha się sam Zeus. Władca Olimpu przeniknął do podziemnej komnaty pod postacią złotego deszczu i zapłodnił ją. Mówiono jednak, że ojcem dziecka jest Projtos, brak Akrizjosa, co stało się przyczyną konfkiktu między nimi. Gdy dziewczyna urodziła syna imieniem Perseusz, monarcha zamknął matkę razem z dzieckiem w skrzyni, którą wrzucono do morza. Wedle innej wersji królewnie razem z towarzyszącą jej piastunką udawało się przez wiele miesięcy ukrywać urodzone w tajemnicy dziecko. W końcu jednak płacz niemowlęcia doszedł uszu dziadka, który pozbawił piastunkę życia, widząc w niej pośredniczkę, a Danae rozkazał zamknąć razem z potomkiem w skrzyni i wrzucić do morza. Dzięki opiecie boskiej skrzynia dorarła z wiatrem na wyspę Serifos, rządzoną przez Polidektesa. Rozbitków oswobodził rybak Diktys, brat władcy, i dał im schronienie we własnym domu.

Perseusz rósł i mężniał, stając się pięknym i dzielnym młodzieńcem. Nieszczęśliwie jednak na drodze jego rodziny stanął władca wyspy, zakochany w Danae. Polidektes planował pojąć ją za żonę, jednakże ona nie zgadzała się wyjść za niego. Małżeństwu z panującym sprzeciwiał się także jej syn. Władca obawiał się dzielnego chłopaka, w związku z czym stronił od użycia siły. Zamiast tego uknuł plan mający na celu pozbycie się młodzieńca. Traktował go z pozorną miłością i przywiązaniem. Perseusz stał się częstym gościem na dworze króla, gdzie władca zabawiał go opowieściami o herosach, pragnąc rozbudzić w młodym człowieku chęć pójścia w ich ślady. W kulminacyjnym punkcie spisku wyjawił gronu znajomych swe plany ożenku z królewną Elidy, Hippodameją. Przyjaciele władcy poczęli wymieniać prezenty, jakie obiecywali dać mu z okazji zawarcia małżeństwa, a które władca chciał podarować swej wybrance. Wszyscy uznali, że powinni uczcić władcę rumakiem. Tylko ubogiego Perseusza nie stać było na kupno podarku. Wstawszy więc obiecał władcy głowę Meduzy. Następnego dnia pozostali goście pojawili się z przyrzeczonymi Polydektesowi końmi. Tylko Perseusz nie miał nic dla władcy. Wobec tego tyran powiedział, że jeśli nie spełni obietnicy, odbierze mu matkę.

Wyprawa

Syn Danae nie wiedział, gdzie mieszka Meduza, ale z pomocą przyszła Atena, w zależności od wersji mitu sama bądź od początku wspólnie z Hermesem. Bogini wojny poradziła mu, by odwiedził wpierw graje, znające trasę do Gorgon.

Graje, nazywane też starkami bądź Staruszkami, były to trzy siostry mieszkające w jaskini, do której niegdy nie dochodził najmniejszy promień słońca. Był córkami Forkysa. Nosiły imiona Dejno, Enyo i Pefredo. Od urodzenia w ich wyglądzie uwidaczniały się oznaki starości. Wyróżniały się posiadaniem tylko jednego oka i tylko jednego zęba. Wszystkie trzy korzystały wspólnie z tych narządów, wymieniając się nimi.

Perseusz, przybywszy do graj, ukradł im oko i ząb. Cenne narządy oddał dopiero, gdy wyjawiły mu drogę do wyspy Gorgon. Bohater dostał od nich też hełm Hadesa, który czynił noszącego go niewidzialnym. Dały mu także skrzydlate sandały. Hermes przyniósł mu również ostry sierp lub zakrzywiony nóż, którym syn Zeusa miał odciąć głowę potworowi. Wedle innej zaś wersji wskazały mu drogę do nimf posiadających uskrzydlone sandały, sakwę kibisis i hełm Hadesa i to od rzeczonych nimf heros otrzymał magiczne przedmioty.

Perseusz i Meduza

Dzięki pomocy graj młody heros zdołał dotrzeć na wyspę Gorgon, leżącą na zachodzie świata. Perseusz odnalazł śpiące Gorgony nad brzegiem oceanu. Uznaje się je za jedne z najbardziej przerażających potworów mitologii greckiej, nie można było ich pokonać bez boskiej pomocy. Posiadały ręcę z brązu z dłoniami ze spiżu i skrzydła ze złota, dzięki którym potrafiły latać. Szyje ich pokrywała smocza łuska. W ich ustach sterczały straszliwe kły jak u dzikiej świni. Zamiast włosów z głów wyrastały im kłębowiska węży. Najstraszniejsza z nich była najmłodsza z trzech Gorgon, Meduza, jedyna śmiertelna spośród sióstr. Samo spojrzenie na nią zamieniało patrzącego w kamień lub, wedle innej wersji mitu, to jej spojrzenie zamieniało wszystko, co żyło, w kamień. Według niektórych źródeł właściwośc taką posiadały również pozostałe siostry, Euryale i Steno.

Nie chcąc ulec skamienieniu, syn Danae ustawił się tyłem do potwora, widząc jego odbicie w tarczy z miedzi, wedle niektórych źródeł trzymałą ją dlań sama Atena. Dzięki skrzydlatym sandałom wzbił się w górę i podarowanym mu zakrzywionym orężem uciął córce Forkosa głowę, po czym schował ją do torby i odleciał z wyspy. Z szyi Gorgony wydostał się skrzydlaty koń, Pegaz, oraz olbrzym Chryzaor. Wtedy też obudziły się dwie pozostałe Gorgony, siostry zabitej. Poczęły szukać mordercy, jednak dzięki hełmowi był on niewidzialny, nie mogły go więc ujrzeć, ani zabić dla pomszczenia siostry.

Powrót

Perseusz i Andromeda na obrazie Henri-Pierre Picou z 1874

Bohater obrał drogę powrotną przez Etiopię. Przelatując nad brzegiem morza, ujrzał przykutą do skały piękną nagą dziewczynę pogrążoną w płaczu. Początkowo zawstydzona jego przybyciem, wyjawiła mu w końcu przyczynę swego nieszczęścia. Okazało się, że była królewną, córką władcy tego kraju, Cefeusza, i jego małżonki Kasjopei. Jej matka chełpiła się, że przewyższa swą urodą Nereidy, nimfy morza. Boginki poskarżyły się Posejdonowi, który zalał kraj wodą i na domiar złego zesłał potwora morskiego, smoka pustoszącego ziemię. Poradzono się wyroczni, która podała jako jedyny sposób powstrzymania boskiego gniewu złożenie potworowi Andromedy w ofierze.

Pogromca Meduzy zakochał się w pięknej dziewczynie. Obiecał jej ojcu uwolnienie królewny w zamian za jej rękę. Element ten nie występuje w wielu wersjach mitu.

Chwilę później z wody wynurzyło się piekielnie syczące monstrum, chcące pożreć dziewczynę. Perseusz podjął z potworem walkę opisaną w Przemianach Owidiusza. Uciekając przed paszczą groźnego morskiego potwora, raził zakrzywionym mieczem jego pokryty łuską grzbiet, boki, długą szyję i rybi ogon. Po męczącej walce udało mu się zabić potwora, choć można też napotkać informacje, wedle których za pomocą magicznych przedmiotów od nimf pokonał go z łatwością. Oswobodził Andromedę i zaprowadził ją do pałacu jej ojca, który oddał mu córkę za żonę. Małżeństwo doszło do skutku mimo spisku, który obmyślił Fineus, brat władcy i stryj dziewczyny. Był z nią już wcześniej zaręczony i nie cieszył się wobec tego z przybycia rywala. Odkrywszy spisek, syn Zeusa wyciągnął z sakwy głowę Gorgony, zamieniając Fineusa i jego towarzyszy w kamienne posągi.

W drodze powrotnej heros postanowił zatrzymać się w zachodniej Afryce, gdzie napotkał tytana Atlasa. Ponieważ był synem Zeusa, olbrzym nie przyjął go zbyt życzliwie. Rozgniewany Perseusz pokazał mu głowę Meduzy, która nawet po śmierci nie traciła swej mocy. Pod wejrzeniem gorgony olbrzym obrócił się w kamienną górę, którą nazwano od imienia tytana.

W końcu syn Zeusa powrócił na Serifos, do swej matki. Odnalazł ją w złym stanie, czemu winny był władca wyspy. Odrzuciwszy propozycję małżeństwa z Polidektesem, naraziła się na jego prześladowanie. Zamknięto ją w końcu w ciemnej piwnicy, gdzie żyjła o chlebie i wodzie. Według innej wersji razem z Diktysem, bratem niegodziwego króla, schroniła się przy ołtarzu. By pomścić jej krzywdy, Perseusz wdarł się do pałacu tyrana, i wyciągnął z torby głowę Gorgony. Widząc ją król i cały jego dwór przemienili się w kamień. Perseusz nowym władcą Serifos ustanowił swego przybranego ojca Diktysa, brata poprzedniego monarchy.

Zakończywszy swą misję, heros mógł już zwrócić pożyczone sprzęty Grajom. Hełm Hadesa i sakwę przekazał Hermesowi. Głowę Meduzy z kolei podarował życzliwej mu Atenie, choć wedle niektórych wersji mitu zatrzymał ją aż do śmierci. Córka Zeusa umieściła ją na swej tarczy Egidzie.

W końcu Perseusz razem z matką i żoną opuścili Serifos, by odnaleźć starego Akrizjosa. Władca, nie chcąc spotkać się z wnukiem, uszedł do Larissy na północy Grecji, do kraju Pelasgów. Traf chciał, że wedle woli włądcy Larissy, Teutamidesa, zorganizowano tam igrzyska na cześć zmarłego ojca monarchy. Wedle jednej z wersji mitu to w Argos odprawiano wtedy igrzyska. Lubiący ten rodzaj rozrywki syn Danae stanął w szranki. Perseusz stanął do zawodów w rzucie dyskiem. Nieszczęśliwie dysk poszybował w stronę dziadka Perseusza, znajdującego się wśród podziwiających zawody. Trafił Akrizjosa głowę lub stopę, zabijając go. Przepowiednia wyroczni spełniła się.

Perseusz wyprawił swemu przodkowi uroczysty pogrzeb, chowając zabitego za murami Larissy. Z uwagi na nieumyślne pozbawienie życia swego dziadka nie chciał jednak objąć po nim władzy w Argos. Zamiast tego wymienił się z władcą Tirynsu, swym krewnym Megapentesem. Oddał mu władzę w Argos, a sam osiadł w Tirynsie, stając się najpotężniejszym z greckich królów na Peloponezie. Nie ograniczył jednak swej aktywności do zarządzania Tirynsem. Założył Mideę i Mykeny lub tylko ufortyfikował je.

Jako niejasny określa się mit o starciu Perseusza z bogiem Dionizosem. Heros nie chciał wprowadzenia do Argos obrzędów ku dionizyjskich. Spór wygrał, wedle jednej z wersji topiąc Dionizosa w Jeziorze Lernejskim, zabijając też Ariadnę, która w innej wersji umiera jako jedyna w tym starciu. Doprowadzić miał tym samym do zakończenia pobytu swego przyrodniego brata na ziemi i przyjęcia go na Olimpie. Następnie obaj synowie Zeusa pogodzili się dzięki innemu potomkowi boga, Hermesowi.

Perseusz wspólnie z żoną żyli długo, dochowując się licznego potomstwa. Zapoczątkował w ten sposób pierwszą wielką dynastię królów Półwyspu Peloponeskiego. Za życia czczono go jako półboga, a po śmierci został on przemieniony w gwiazdobiór.

Potomkowie

Wnukiem Perseusza był Amfitrion. Syn Perseusza, Stenelos, spłodził Eurysteusza.

Potomków Perseusza przedstawia następujące drzewo genealogiczne:

Mitologia rzymska

Rzymska wersja mitu podaje. jakoby Perseusz wraz z matką wyrzuceni zostali przez fale morskie na wybrzeże Lacjum, gdzie rybacy wyłowiki ich dzięki swym sieciom. Rozbitkowie doporoadzeni zostali przed oblicze króla Pilumnusa, który wziął sobie kobietę za żonę, zakładając później wspólnie z nią miato Ardeę. Od tej pary miał wedle Rzymian pochodzić król Rutulów, Tumnus.

Inny mit rzymski opowiada o losach dzieci Danae i Fineusa, którzy również przybyć mieli do italskiej ziemi wraz z matką i osiąść w miejscu późniejszego założenia Rzymu. Nosili imiona Argos i Argeus. Ten pierwszy został zabity przez rdzennych mieszkańców tych ziem (nazywanych aborygenami). Miejsce, w którym skonał, nazwano od tego zdarzenia Argiletum.