Persja - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy kraju w Azji. Zapoznaj się również z: Iran – miejscowość w Hiszpanii.

Iran (pers. ايران – Īrān), (dawniej znany powszechnie na Zachodzie jako Persja) pełna nazwa: Islamska Republika Iranu (pers. جمهوری اسلامی ايران – Dżomhuri-je Eslâmi-je Iran) – państwo na Bliskim Wschodzie, leżące nad Morzem Kaspijskim, Zatoką Perską i Zatoką Omańską.

Ostan (pers. استان; l.mn. ostan-haa, pers. استان‌ها) – irańska jednostka podziału administracyjnego, odpowiadająca w przybliżeniu prowincji lub np. polskiemu województwu. Obecnie Iran dzieli się na 30 ostanów.
Zatoka Perska (per. خليج فارس – Chalidż-e Fars, arab. الخليج الفارسي – Al-Chalidż al-farsi) – zatoka Morza Arabskiego, wcinająca się między Półwysep Arabski a wybrzeże Iranu. Tradycyjnie nazywana jest zatoką, ale ze względu na jej powierzchnię (233 000 km²) można by ją uznać także za morze śródlądowe. Z Morzem Arabskim połączona jest poprzez Cieśninę Ormuz i Zatokę Omańską.

Nazwa

Pierwsza wersja nazwy "Iran" pojawia się już w Aweście, gdzie jest mowa o Aryānām – [kraju] Ariów. Jej formą średnioperską było używane przez Sasanidów określenie Ērānšahr – kraj Ariów. Mimo to w językach europejskich aż do XX wieku na określenie Iranu używano powszechnie nazwy Persja, a nie Iran. Nazwa Persja pochodzi od nazwy ludu stanowiącego część ludów irańskich przybyłych na terytorium dzisiejszego Iranu pod koniec II tysiąclecia p.n.e. Persowie po raz pierwszy zostali wspomniani w asyryjskiej inskrypcji z 843 roku p.n.e. Użyto w niej nazwy Parsuaš, co jest odpowiednikiem staroperskiego Pārsva-.

Kalendarz perski, kalendarz irański (farsi گاهشماری ایرانی‌; Gahshomari-ye Irani), zwany także kalendarzem Dżalali - kalendarz opracowany w XI-wiecznej Persji, używany aż do dzisiaj w Iranie i Afganistanie.
Chrześcijaństwo w Iranie obecne jest od bardzo dawna, praktycznie od samych początków istnienia tej religii. Chrześcijaństwo, które dziś nie jest już tak popularną religią w Iranie jak niegdyś, zawsze poddane było tu dominacji innej wiary, kiedyś zoroastryzmu, teraz islamu szyickiego. Mimo to odegrało ważną rolę zarówno w historii tej części świata jak i całego chrześcijaństwa.

Nazwy Persja używano początkowo w stosunku do terytorium zamieszkanego przez Persów, czyli stosunkowo niewielkiego kraju rządzonego przez podległych Medii Achemenidów, kiedy ci ostatni opanowali jednak stworzone przez Medów imperium, Grecy nazwę tę zaczęli stosować w stosunku do całego państwa tworzonego przez Persów i Medów. Od nich nazwa Persja przeszła do języków europejskich. Tymczasem Irańczycy pomiędzy sobą nadal używali określenia Persja jedynie w wąskim znaczeniu – stąd dzisiejszy ostan Fars, którego nazwa wywodzi się od tej starożytnej.

Szahname (język perski: شاهنامه šāhnāmeh "Księga królewska") - epos perski z przełomu X i XI w. autorstwa Ferdousiego. Obejmuje zmitologizowaną historię Iranu od stworzenia świata i kończy się podbojem przez Arabów.
Irak, Republika Iraku (arab. العراق, Al-Irak; جمهورية العراق, Dżumhurijjat al-Irak) – państwo arabskie na Bliskim Wschodzie, leżące nad Zatoką Perską.

W roku 1935 Reza Szah Pahlawi poprosił o używanie nazwy Iran także przez dyplomację państw obcych. Początkowo na Zachodzie nową dla niego nazwę tego kraju przyjęto z pewnym zaskoczeniem, dzisiaj jednak jest ona coraz powszechniej używana na całym świecie, chociaż określenia Persja nadal używa się jako wygodnego synonimu, zwłaszcza dla dawniejszych okresów historii Iranu.

Wielka Brytania (), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania, Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Guernsey, Jersey i Wyspa Man, posiadają odrębny status dependencji Korony brytyjskiej i nie wchodzą w skład Zjednoczonego Królestwa.
Lobby (ang. przedsionek, kuluary) - pozaparlamentarna grupa, wywierająca polityczne naciski na przedstawicieli partii lub ugrupowań w parlamencie, celem uzyskania określonych korzyści - np. decyzji, uregulowań itp.

Informacje ogólne

Niezamieszkane

Iran graniczy (zgodnie z ruchem wskazówek zegara) z Irakiem (1458 km), Turcją (499 km), Armenią (35 km), Azerbejdżanem (611 km w tym 179 km z Nachiczewańską Republiką Autonomiczną – azerbejdżańską eksklawą), Turkmenistanem (992 km), Afganistanem (936 km) i Pakistanem (909 km).

Ludy tureckie (~ turkijskie) zamieszkują północną i centralną Azję i Wschodnią Europę, mówią językami należącymi do tureckiej grupy językowej. Są zróżnicowane kulturowo i religijnie. Języki tureckie są grupą należącą do ałtajskiej rodziny językowej i są jedną z grup o największym zasięgu geograficznym, będąc w użyciu na olbrzymim terytorium rozciągającym się wschodniej Europy po Syberię. Ludy tureckie (dziś obejmujące ok. 150 milionów ludzi) to najprawdopodobniej potomkowie jednej z trzech najważniejszych (obok Mongołów i Hunów) grup etnicznych pochodzących z Wielkiego Stepu.
Stan wojenny - jeden ze stanów nadzwyczajnych, polegający na przejęciu administracji przez wojsko. Stan wojenny może być wprowadzony przez rząd danego kraju w celu przywrócenia porządku publicznego w wypadku takich zdarzeń jak zamach stanu czy w celu zdławienia opozycji politycznej.

Łączna długość linii granicznej wynosi 5440 km. Długość linii brzegowej: 2440 km. Oprócz tego 740 km wybrzeża nad Morzem Kaspijskim klasyfikowanym jako jezioro.

Ludność – 70 495 782 (dane z 2006);

Grupy etniczne: Persowie 51%, Azerowie 24%, Gilanie i Mazandaranie 8%, Kurdowie 7%, Arabowie 3%, Lurowie 2%, Beludżowie 2%, Turkmeni 2%, inni 1%;

Religie: szyici 89%, sunnici 10%, chrześcijanie, zoroastrianie, żydzi i bahaiści 1%;

Używane języki (razem z dialektami): perski 58%, języki tureckie 26% kurdyjski 9%, luri 2%, beludżyjski 1%, arabski 3-4% społeczeństwa uważa go za swój pierwszy język (znaczna część populacji zna go na poziomie przynajmniej podstawowym), inne 3%;

Stolica: Teheran 7,18 mln mieszkańców, zespół miejski 12,1 mln mieszkańców (dane z 2007 roku);

Podział administracyjny: 30 ostanów (prowincji);

Parlament: Islamskie Zgromadzenie Konsultatywne (Madżlis-e-Szura e Islami);

Kalendarz: w Iranie obowiązuje kalendarz perski.

Ustrój polityczny

Osobny artykuł: Ustrój polityczny Iranu.

Izrael (. W populacji liczącej 7,59 miliona większość stanowią . Drugą co do wielkości grupę stanowią Arabowie (20%). Mniejszą grupą etniczną są Samarytanie. Pod względem wyznaniowym w Izraelu występuje duże zróżnicowanie – obok Żydów (judaizm) mieszkają Arabowie (głównie muzułmanie), chrześcijanie i druzowie, jak również inne mniejsze grupy religijne.
Biała rewolucja - termin określający działania irańskiego szacha Mohammeda Rezy Pahlawiego prowadzące do modernizacji kraju na wzór zachodni, m.in. przyznanie większych praw kobietom, zmniejszenie tradycyjnych feudalnych własności ziemskich. Najważniejszy był nacisk na edukację i przemysł ciężki.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)