Peter Monau - Polski Serwis Naukowy

Peter Monau (łac. Petrus Monavius; ur. 9 kwietnia 1551 r. we Wrocławiu – zm. 12 maja 1588 r. w Pradze) – niemiecki humanista pochodzący z Wrocławia, lekarz, autor pierwszej pracy doktorskiej z zakresu stomatologii, medyk przyboczny cesarza Rudolfa II Habsburga.

Pochodził ze starego śląskiego rodu szlacheckiego, który już w XIV w. posiadał majątki w powiatach oleśnickim i świdnickim. Był synem Stanisława Monaua, zmarłego 31 stycznia 1557 r. i Comorry, córki Petera Rhinfleischa z Rosławic. Miał starszego brata Jakuba urodzonego 6 grudnia 1546 r. Po przedwczesnej śmierci ojca (1557 r.) pierwsze nauki pobierał we Wrocławiu, gdzie wraz z bratem uczęszczał do szkoły przy kościele św. Elżbiety. Odbył kształcenie na poziomie niższym – trivium (retoryka, dialektyka i gramatyka), a następnie wyższym – quadrivium (arytmetyka, astronomia, geometria i muzyka).

Teodor de Bèze (franc.Théodore de Bèze lub de Besze, ur. 24 lipca 1519 w Vézelay, zm. 13 października 1605 w Genewie), francuski protestancki reformator religijny i teolog, współpracownik i następca Jana Kalwina.

Johannes Kepler (ur. 27 grudnia 1571 r. w Weil der Stadt, zm. 15 listopada 1630 r. w Ratyzbonie) – niemiecki matematyk, astronom i astrolog, jedna z czołowych postaci rewolucji naukowej w XVII wieku. Najbardziej znany jest z nazwanych jego imieniem praw ruchu planet, skodyfikowanych przez późniejszych astronomów na podstawie jego prac Astronomia nova, Harmonices Mundi i Epitome astronomiae Copernicanae. Prawa te stały się jedną z podstaw teorii grawitacji Izaaka Newtona.

Studia rozpoczął na uniwersytecie w Wittemberdze, gdzie najpierw uczęszczał na wydział sztuk wyzwolonych, a następnie wybrał kierunek medyczny. Po śmierci matki w 1572 r. powrócił do Wrocławia, aby wspólnie z bratem zająć się spadkiem i uporządkować sprawy finansowe rodziny. Jesienią następnego roku podjął kontynuację studiów. 16 września 1573 r. został immatrykulowany na uniwersytecie w Heidelbergu, gdzie w tym samym czasie studiowali również jego krewni: Johannes Monau i kuzyn Martin Schilling. 30 listopada 1573 r. na ten sam uniwersytet zapisał się Nicolaus Rhedinger z Wrocławia, który został najbliższym przyjacielem Petera Monaua. Ich nauczycielami byli: Thomas Erastus (Liebler), David Pareus (Wängler) oraz Christoph Schilling – rektor Collegium Sapientiae na Uniwersytecie Palatynackim. Wyjątkową opieką otoczył obu braci Monau inny wrocławianin, wybitny humanista, w latach 1560-1580 osobisty lekarz cesarzy z rodu Habsburgów, Johann Crato von Krafftheim.

Tycho Brahe (właśc. Tyge Ottesen Brahe, także (mylnie) Tycho de Brahe; wymowa ?/i ur. 14 grudnia 1546 r. w zamku Knutstorp w Skanii - zm. 24 października 1601 r. w Pradze) – duński astronom.

Rudolf II Habsburg (ur. 18 lipca 1552 w Wiedniu, zm. 20 stycznia 1612 w Pradze) — cesarz Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego i król Czech w latach 1576-1611, król Węgier i arcyksiążę Austrii (jako Rudolf V) w latach 1576-1608 z dynastii Habsburgów.

Od jesieni 1575 r. Peter Monau przez dwa lata studiował na Uniwersytecie w Padwie. 1 listopada 1577 r. immatrykulował się na uniwersytecie w Bazylei i wkrótce przed dziekanem wydziału medycznego Felixem Platterem przeprowadził swoją dysertację doktorską. Na liście rozpraw doktorskich tej uczelni jest wpisana obrona jego tez w dniu 12 stycznia 1578 roku. Wpis dotyczący przyjęcia insygniów doktorskich znajduje się w rejestrze immatrykulacyjnym wydziału lekarskiego w Bazylei pod datą 20 kwietnia 1579 r.

Felix Platter (Platerus) (ur. w październiku 1536, zm. 28 lipca 1614) – szwajcarski lekarz i pisarz, urodzony w Bazylei, syn drukarza. Po otrzymaniu klasycznego wykształcenia rozpoczął studia medyczne w Montpellier w 1552 roku i zdobył stopień bakałarza w 1556. Następnie podróżował po Francji i Niemczech, by powrócić do Bazylei, gdzie prowadził prosektorium i został doktorem medycyny w 1557 roku. W następnych latach został lekarzem miejskim, a w zakres jego obowiązków wchodziły nadzór nad zdrowiem publicznym i miejskimi szpitalami. Do jego osiągnięć w dziedzinie medycyny należały utworzenie klasyfikacji chorób psychiatrycznych i opisanie kretynizmu.

Gramatyka (z greki [τέχνη] γραμματική) – dział językoznawstwa zajmujący się badaniem reguł, które rządzą generowaniem wyrazów i zdań języka. W zakres gramatyki wchodzą: fonologia, morfologia, składnia. Terminem tym określa się także sam zbiór reguł określających zasady tworzenia poprawnych wypowiedzi, zatem można powiedzieć, że każdy język ma własną gramatykę.

Po swojej promocji Peter Monau osiadł we Wrocławiu, należącym wówczas do Korony Czeskiej, gdzie praktykował z dużym powodzeniem jako lekarz. W 1580 r. z polecenia Johanna Cratona von Krafftheim został powołany do Pragi na stanowisko lekarza przybocznego cesarza Rudolfa II Habsburga. Tu zapewne miał okazję poznać wiele innych wybitnych postaci renesansowej nauki, m. in. astronomów Tychona de Brahe i Johannesa Kepplera.

Astronomia (gr. ἀστρονομία Astronomía) – nauka o ciałach niebieskich, ich budowie, ruchach, pochodzeniu i ewolucji oraz o materii rozproszonej w przestrzeni kosmicznej (zwanej też kosmosem). Astronomia, a ściślej jej dział zwany kosmologią, zajmuje się także Wszechświatem jako całością. Nazwa astronomia pochodzi z greki: ἄστρον astron (gwiazda) + νόμος nómos (prawo).

Muzyka (gr. mousike) – sztuka organizacji struktur dźwiękowych w czasie. Jedna z dziedzin sztuk pięknych, która wpływa na psychikę człowieka przez dźwięki.

4 listopada 1585 r. Peter Monau ożenił się. Zmarł przedwcześnie w Pradze 12 maja 1588 r. Był jednym z najwybitniejszych Ślązaków epoki Odrodzenia. Współcześni mówili o nim jako o świetnym lekarzu, bystrym filozofie, znakomitym filologu biegłym w kilku językach. W powszechnej ocenie był człowiekiem spolegliwym i uczciwym, znakomicie łączącym wiedzę z pobożnością. Wspomnienie pośmiertne poświęcił mu jego przyjaciel Nicolaus Rhedinger. Epitafia na cześć Petera Monau ułożyli ponadto: Teodor Beza, Valens Acidalius i Gregor Bersmann.

Retoryka (gr. ῥητορική rhetorike, od wyrazu ῥήτωρ rhetor "mówca") – krasomówstwo, sztuka wymowy, umiejętność dobrego i rzetelnego przekonywania słuchaczy, czyli przekazywania treści perswazyjnych.

Stomatologia, dentystyka (z łac. stoma - jama ustna) - dział medycyny, dziedzina zajmująca się funkcjonowaniem, patologiami i leczeniem zębów, przyzębia, błony śluzowej jamy ustnej, stawu skroniowo-żuchwowego człowieka. Przed wejściem Polski do Unii Europejskiej używano tytułu lekarz stomatolog, potem lekarz dentysta, jednakże Naczelna Izba Lekarska dopuszcza możliwość używania obydwu tytułów. W Polsce tytuł lekarza dentysty uzyskuje się po 5 latach studiów, odbyciu stażu podyplomowego i zdaniu Lekarsko-Dentystycznego Egzaminu Państwowego (LDEP).

Praca doktorska Petera Monaua pt. De dentium affectibus (O chorobach zębów), była pierwszą europejską pracą doktorską o tematyce stomatologicznej. W swojej dysertacji, wydrukowanej następnie w 1578 r. w Bazylei przez Leonardusa Osteniusa (w języku łacińskim) Monau przedstawił 54 tezy (przeważnie 1–3−zdaniowe), zajmując się zębami i związanymi z nimi zaburzeniami i chorobami. Pierwsze 15 tez omawiało anatomię zębów jako „kości, które zostały uszeregowane przez naturę w jamie ustnej dla koniecznego użycia przez ciało”. Następne tezy dotyczą funkcji zębów oraz chorób zębów i ich przyczyn. W tezie XXXV i następnych autor omówił leczenie zębów i stosowane do tego środki. W tezie XLIII mówił o usuwaniu zębów. Swoją pracę doktorską Monau zadedykował Johannowi Crato von Krafftheim, wówczas radcy cesarskiemu i osobistemu lekarzowi cesarza oraz - jak pisze - „swojemu wielce szanownemu Panu i Dobrodziejowi”.

Geometria (gr. γεωμετρία; geo – ziemia, metria – miara) – dziedzina matematyki badająca dla wybranych przekształceń ich niezmienniki, od najprostszych, takich jak odległość, pole powierzchni, miara kąta, przez bardziej zaawansowane, jak krzywizna, punkt stały, czy wymiar. W zależności od rodzaju przekształceń mówi się o różnych rodzajach geometrii.

Wrocław (, niem. Breslau ?/i, dialekt śląski Brassel, czes. Vratislav lub Vroclav, węg. Boroszló) – historyczna stolica Śląska, miasto na prawach powiatu (wrocławski powiat grodzki), stolica województwa dolnośląskiego, oraz siedziba władz wrocławskiego powiatu ziemskiego grupującego 9 okolicznych gmin.

Spuścizna naukowa Petera Monau składa się ponadto z dużej liczby listów i konsyliów, dotyczących różnorodnych problemów z wielu dziedziny medycyny.

Bibliografia

Bruziewicz-Mikłaszewska Barbara: Peter Monavius (1551–1588) lekarz wrocławski i jego dysertacja z 1578 roku „De dentium affectibus” – najstarsza w Europie praca doktorska o tematyce stomatologicznej, w: Adv. Clin. Exp. Med. 2003, 12, 6, ISSN 1230−025X