Ten artykuł dotyczy polskiej partii politycznej. Zapoznaj się również z: inne znaczenia tego wyrażenia.

Siedziba Prawa i Sprawiedliwości przy ulicy Nowogrodzkiej

Prezes Prawa i Sprawiedliwości, Jarosław Kaczyński

Prawo i Sprawiedliwość (PiS) – polska konserwatywna partia polityczna zarejestrowana sądownie 13 czerwca 2001 (pierwszy komitet lokalny PiS powstał już 22 marca 2001), założona przez braci Lecha Kaczyńskiego i Jarosława Kaczyńskiego na fali popularności uzyskanej przez Lecha podczas sprawowania przez niego funkcji ministra sprawiedliwości i prokuratora generalnego w rządzie AWS. Deklarowana ideologia partii stanowi połączenie konserwatyzmu, chrześcijańskiej demokracji i wartości republikańskich. W latach 2005–2007 Prawo i Sprawiedliwość sprawowało władzę, tworząc rząd Kazimierza Marcinkiewicza i rząd Jarosława Kaczyńskiego (od 2006 do 2007 w koalicji z Samoobroną RP i Ligą Polskich Rodzin). W latach 2005–2010 Lech Kaczyński sprawował urząd Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Prawo i Sprawiedliwość należy do grupy Europejskich Konserwatystów i Reformatorów w Parlamencie Europejskim oraz do działającej obok niej międzynarodowej organizacji Sojusz Europejskich Konserwatystów i Reformatorów.

Działacze PiS starszej generacji wywodzą się ze środowiska "Solidarności" i późniejszej AWS (Porozumienie Centrum, RS AWS, SKL i ZChN) oraz ROP.

Program

Program polityczny

PiS opowiada się za zwiększeniem praw dla ofiar przestępstw i zaostrzeniem kar dla przestępców w szczególności za przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu i mieniu, jest także za przywróceniem kary śmierci. Ugrupowanie postulowało utworzenie Centralnego Biura Antykorupcyjnego i wprowadzenie zasady jawności oświadczeń majątkowych polityków i urzędników.

Partia popiera integrację z Unią Europejską, a także jest za polityką proamerykańską. PiS poparło także udział polskich żołnierzy w operacji w Iraku i sprzeciwiało się ich natychmiastowemu wycofaniu.

PiS zaprezentowało całościowy projekt nowej konstytucji przewidujący m.in.: przyznanie prezydentowi prawa wydawania na wniosek Rady Ministrów rozporządzeń z mocą ustaw, zmniejszenie Sejmu i Senatu, likwidację Rady Polityki Pieniężnej.

Partia sprzeciwia się: legalizacji eutanazji, aborcji na życzenie, rejestracji związków homoseksualnych oraz legalizacji tzw. "miękkich narkotyków".

Pomimo przedwyborczych zapowiedzi przywrócenia kary śmierci, przeprowadzenia lustracji majątkowej polityków oraz upublicznienie nazwisk wszystkich agentów peerelowskich służb specjalnych i dekomunizacji, a także zmniejszenia liczby mandatów w obu izbach Zgromadzenia Narodowego i wprowadzenie systemu semiprezydenckiego, partia nie zrealizowała tej części programu w okresie sprawowania władzy.

Program gospodarczy

Partia opowiada się za progresywną skalą podatkową. Wyrazem tego było m.in. poparcie dla propozycji wprowadzenia 50% stawki PIT w 2004. Natomiast w 2006 posłowie partii poparli redukcję stawek podatkowych do dwóch – 18 i 32%.

PiS deklaruje wsparcie dla małych i średnich przedsiębiorstw poprzez m.in. obniżanie pozapłacowych kosztów pracy (tzw. klina podatkowego), do czego Sejm (m.in. głosami PiS) przyczynił się już w 2007, obniżając składkę rentową, oraz likwidację barier biurokratycznych hamujących rozwój przedsiębiorczości (tzw. Pakiet Kluski, nie został jednak poddany pod głosowanie).

Partia postuluje też gruntowną reformą finansów publicznych, m.in. likwidację jednostek budżetowych, funduszy celowych i gospodarstw pomocniczych i włączenie ich wydatków do budżetu, oraz wprowadzenie koncepcji budżetu zadaniowego. Ponadto proponuje wprowadzenie ulg podatkowych ze względu na ilość dzieci w rodzinie, utrzymanie zróżnicowanych stawek podatku VAT przy jednoczesnym obniżaniu stawki podstawowej.

Ugrupowanie sprzeciwia się pochopnie przeprowadzanej prywatyzacji. Postuluje utrzymanie przez państwo kontroli nad spółkami o strategicznym znaczeniu. Sprzeciwia się też nadmiernym cięciom w wydatkach socjalnych. Popiera zachowanie bezpłatnej edukacji w szkołach podstawowych, średnich i na wyższych uczelniach państwowych, oraz obecny system finansowania służby zdrowia. Proponuje wprowadzenie systemu gwarantowanych przez państwo kredytów mieszkaniowych. Opowiada się za szeroko pojętym programem wspierania polskiej rodziny. W tym celu proponuje opracowanie i przyjęcie kompleksowego programu polityki prorodzinnej.

Historia PiS

Pierwszy prezes Prawa i Sprawiedliwości, Lech Kaczyński

Powstanie partii

3 marca 2001 na konferencji Warunki Sukcesu Prawicy Lech i Jarosław Kaczyńscy zapowiedzieli stworzenie formacji politycznej. W kwietniu i maju 2001 zakładano Komitety Prawa i Sprawiedliwości. Pierwszy z nich powstał 22 marca 2001 w Białymstoku. Na spotkanie założycielskie przyszło około 500 osób. 9 kwietnia 2001 powstało biuro Krajowe Komitetów PiS, a 26 kwietnia bracia Kaczyńscy Ogólnopolską Reprezentację Komitetów PiS. 19 maja Lech Kaczyński zapowiedział że PiS pójdzie do wyborów samodzielnie. 23 maja 2001 do PiS przystąpił lider Przymierza Prawicy Kazimierz Michał Ujazdowski. 29 maja w sali teatru Roma odbył się kongres założycielski. 9 czerwca nastąpiła rejestracja sądowna partii. Tego samego dnia rozpoczęto kampanię wyborczą i zaprezentowano manifest polityczny, w którym partia zapowiadała walkę z przestępczością poprzez kontynuację zmian w kodeksie karnym, które zapoczątkował Lech Kaczyński.

W wyborach do Sejmu 23 września 2001 (z listy PiS kandydowali w dużej części członkowie Przymierza Prawicy, częściowo również Stronnictwa Pracy) PiS uzyskało 9,50% głosów co pozwoliło partii zająć czwarte miejsce i zdobyć 44 mandaty poselskie.

Tworzenie rządu (2005–2007)

Przed wyborami w 2005 partia prowadziła kampanię wyborczą pod hasłami: "IV Rzeczpospolita – sprawiedliwość dla wszystkich", "Twój Wybór silne i sprawne państwo", "Bezpieczna, Szczęśliwa rodzina Polska krajem ludzi zdrowych", "Dobra nauka i edukacja kluczem do sukcesu", "Polska kultura narodowa – racją stanu", "Sport – duma i sposób na życie". W kampanii partia promowała ideę Polski solidarnej przeciwstawiając ją wizji Polski liberalnej.

W 2005 partia wynikiem 26,99% głosów wygrała wybory parlamentarne, zdobywając 155 mandatów poselskich i 49 senackich. 27 września 2005 lider partii Jarosław Kaczyński ogłosił kandydaturę Kazimierza Marcinkiewicza na premiera. W tym samym czasie trwała także kampania prezydencka. W II turze wyborów prezydenckich zwyciężył kandydat PiS Lech Kaczyński (poparły go Polskie Stronnictwo Ludowe, Samoobrona RP i Liga Polskich Rodzin).

31 października 2005 został zaprzysiężony mniejszościowy rząd Kazimierza Marcinkiewicza, a 10 listopada premier wygłosił exposé, przedstawiając program Solidarne Państwo. Rząd uzyskał wotum zaufania głosami PiS, Samoobrony RP, LPR i PSL. Na 19 stycznia 2006 prezes partii Jarosław Kaczyński zaproponował podpisanie paktu stabilizacyjnego. Pakt został podpisany 2 lutego 2006 przez Romana Giertycha, Andrzeja Leppera i Jarosława Kaczyńskiego na antenie Telewizji Trwam i Radia Maryja. W marcu tego samego roku pakt stabilizacyjny został zerwany. 5 maja 2006 PiS, Samoobrona RP i LPR podpisały umowę koalicyjną. 14 lipca 2006 po dymisji premiera Marcinkiewicza został zaprzysiężony rząd Jarosława Kaczyńskiego, który kontynuował politykę poprzedniej Rady Ministrów, na stanowiskach ministerialnych nie dokonano większych zmian.

Ponownie w opozycji (od 2007)

Przed wyborami parlamentarnymi w 2007 partia prowadziła kampanię wyborczą pod hasłem "Czyny, nie cuda", co było odpowiedzią na sformułowanie "Cud gospodarczy", zawarte w haśle wyborczym PO. W kampanii partia ponownie promowała ideę "Polski solidarnej", przedstawiając działania prowadzone w okresie swoich rządów. PiS zdobyło 32,11% głosów (o około 5 pkt. proc. więcej, niż w 2005), co dało jej 166 mandatów w Sejmie i 39 w Senacie. Z listy PiS startowały również inne partie (m.in. PSL "Piast", Ruch Ludowo-Narodowy, Ruch Katolicko-Narodowy, Ruch Odbudowy Polski czy Partia Centrum). W tym samym roku trzech wiceprezesów PiS (Kazimierz Ujazdowski, Paweł Zalewski i Ludwik Dorn) zostało zawieszonych w prawach członków ugrupowania. Dwaj pierwsi w grudniu opuścili partię. W 2007 i 2008 klub opuścili kolejni politycy, którzy współtworzyli Ruch Obywatelski "Polska XXI", przekształcony następnie w partię Polska Plus. 25 września 2010 większość jej polityków ponownie weszła w skład PiS. 5 listopada 2010 z partii zostały wykluczone posłanki Joanna Kluzik-Rostkowska i Elżbieta Jakubiak. W wyniku tej decyzji komitetu politycznego Prawa i Sprawiedliwości z partii i jej klubu parlamentarnego odeszła grupa osób, które ogłosiły powołanie ugrupowania pod nazwą Polska Jest Najważniejsza. 23 listopada powstał klub poselski o tej samej nazwie, a następnie partia.

W wyniku wyborów parlamentarnych w 2011 PiS uzyskało 29,89% głosów do Sejmu, co dało partii 2. miejsce i 157 mandatów w izbie. W Senacie ugrupowanie uzyskało 31 miejsc. Z ramienia PiS startowali także działacze ROP, RKN oraz innych małych partii. PiS pozostało po wyborach w opozycji wobec rządu. 4 listopada 2011 z PiS zostali wykluczeni eurodeputowani Zbigniew Ziobro, Jacek Kurski i Tadeusz Cymański. Kilka dni później solidaryzujący się z nimi parlamentarzyści powołali klub Solidarna Polska, za co zostali wykluczeni z partii.

W tym samym roku do PiS przystąpiło kilku nowych członków, m.in. Janusz Śniadek, Witold Waszczykowski, Przemysław Wipler i Alicja Zając. W klubie PiS zasiadają też bezpartyjne osoby wybrane do Sejmu z list tej partii, jak m.in. były piłkarz Jan Tomaszewski, politolog, specjalista w zakresie Stosunków Międzynarodowych UJ Krzysztof Szczerski, były prezes Instytutu Sobieskiego Paweł Szałamacha oraz profesor Uniwersytetu Warszawskiego Krystyna Pawłowicz. Ponadto z list ugrupowania do parlamentu dostali się byli pracownicy Kancelarii Prezydenta Lecha Kaczyńskiego (Jacek Sasin, Andrzej Duda i bezpartyjny Maciej Łopiński) oraz przedstawiciele rodzin ofiar katastrofy smoleńskiej (m.in. Jacek Świat i Beata Gosiewska).

Katastrofa lotnicza w 2010

 Osobny artykuł: Katastrofa polskiego Tu-154 w Smoleńsku.

Wśród osób lecących 10 kwietnia wraz z prezydentem Lechem Kaczyńskim do Katynia znaleźli się również działacze Prawa i Sprawiedliwości. Zginęli wówczas parlamentarzyści klubu PiS: wicemarszałek Sejmu Krzysztof Putra oraz inni posłowie – Przemysław Gosiewski i Aleksandra Natalli-Świat (wiceprezesi partii), Zbigniew Wassermann, a także przewodnicząca Klubu Parlamentarnego PiS Grażyna Gęsicka. Śmierć ponieśli również Stanisław Zając i Janina Fetlińska – senatorowie oraz należący do PiS szef Biura Bezpieczeństwa Narodowego Aleksander Szczygło. W katastrofie zginął również Prezydent RP Lech Kaczyński – współzałożyciel partii i jej pierwszy prezes.

Kalendarium

Wybory samorządowe

20 czerwca 2002 Prawo i Sprawiedliwość zawarło koalicję wyborczą w wyborach do sejmików województw (z wyjątkiem mazowieckiego i podkarpackiego) z Platformą Obywatelską. Koalicja ta, już w trakcie kampanii wyborczej określana jako POPiS, odnotowała stosunkowo niski wynik (12,11% ważnych głosów), co spowodowane było w dużej mierze przez brak bezpłatnego czasu antenowego w programach ogólnopolskich Telewizji Polskiej i Polskiego Radia. Duży wpływ na wynik miał też fakt, iż wyborcy Platformy niekoniecznie chcieli oddawać głosy na wspólną listę z PiS (w pewnej części przenieśli swe głosy na UW i SLD), zwolennicy PiS zaś poparli częściowo kandydatów Ligi Polskich Rodzin. W efekcie wyborów PiS współrządziło w województwach mazowieckim, małopolskim, dolnośląskim i pomorskim. W wyborach samorządowych Lech Kaczyński został prezydentem Warszawy. W wyborach samorządowych w 2006 PiS przegrało z Platformą Obywatelską w wyborach do sejmików wojewódzkich, natomiast wygrało w wyborach do rad gmin i powiatów. 4 lata później w wyborach do sejmików województw PiS ponownie zajęło drugie miejsce, przegrywając z PO. Kandydaci PiS uzyskali najwięcej głosów w wyborach do sejmików lubelskiego i podkarpackiego.

Wybory parlamentarne

Poparcie dla PiS w wyborach 2007 z podziałem na okręgi

W wyborach do Sejmu 23 września 2001 (z listy PiS kandydowali też członkowie Przymierza Prawicy) PiS uzyskało 9,50% głosów, co pozwoliło mu zająć czwarte miejsce i zdobyć 44 mandaty poselskie. 25 września 2005 Prawo i Sprawiedliwość zwyciężyło w wyborach parlamentarnych, zdobywając 26,99% głosów w wyborach do Sejmu. 21 października 2007 Prawo i Sprawiedliwość uzyskało 32,11%, co pomimo zwiększenia poparcia o około 5 punktów procentowych, pozwoliło PiS zająć dopiero drugie miejsce i zdobyć 166 mandatów poselskich. W uzupełniających wyborach do Senatu w okręgu krośnieńskim po śmierci Andrzeja Mazurkiewicza w 2008 kandydat PiS Stanisław Zając odniósł zwycięstwo, zdobywając mandat. Osiągnął wynik 47,92%. Po jego śmierci w katastrofie w Smoleńsku w 2010 jego żona Alicja Zając wygrała 20 czerwca tego samego roku wybory uzupełniające w tym samym okręgu, będąc jedyną kandydatką. Tego samego dnia w wyborach uzupełniających w okręgu płockim, zarządzonych po śmierci w katastrofie lotniczej Janiny Fetlińskiej, kandydat PiS przegrał z kandydatem PSL i nie uzyskał mandatu. 9 października 2011 PiS uzyskało 157 mandatów poselskich (otrzymało 29,89% głosów w wyborach do Sejmu) oraz 31 senatorskich.

Wybory do PE

W wyborach do Parlamentu Europejskiego 13 czerwca 2004 PiS uzyskało 12,67% głosów, co pozwoliło zająć mu trzecie miejsce i zdobyć 7 mandatów. Eurodeputowani PiS weszli w skład Unii na rzecz Europy Narodów.

W wyborach do Parlamentu Europejskiego 7 czerwca 2009 PiS otrzymało 2 017 607 głosów (27,4%), zajmując 2. miejsce i wprowadzając do PE 15 deputowanych.

Wybory prezydenckie

Premier Marcinkiewicz i Lech Kaczyński w czasie uroczystości zaprzysiężenia prezydenta

Wyniki wyborów prezydenckich w 2010 (pierwsza tura)

Lech Kaczyński 19 marca 2005 jako pierwszy zgłosił swoją chęć wystartowania z ramienia Prawa i Sprawiedliwości w wyborach prezydenckich w 2005. Jego sztab wyborczy został zarejestrowany przez Państwową Komisję Wyborczą 23 czerwca 2005. W I turze wyborów, 9 października, głosy na Lecha Kaczyńskiego oddało 4 947 927 wyborców (33,10%). Pozwoliło mu to zająć 2. miejsce. Tym samym, ponieważ pierwsza tura nie przyniosła rozstrzygnięcia, dwa tygodnie później odbyła się druga tura wyborów prezydenckich. 23 października 2005 Lech Kaczyński wygrał II turę wyborów prezydenckich, zdobywając 54,04% głosów. Uzyskał duże poparcie we wschodniej, południowej i centralnej Polsce.

Kandydatem PiS w przedterminowych wyborach prezydenckich w 2010, spowodowanych śmiercią urzędującego prezydenta Lecha Kaczyńskiego w katastrofie rządowego tupolewa w Smoleńsku, został brat zmarłego prezydenta Jarosław Kaczyński. W pierwszej turze wyborów, która odbyła się 20 czerwca, uzyskał on 6 128 255 głosów (36,46%), zajmując 2. miejsce spośród 10 kandydatów i przechodząc do II tury, która odbyła się 4 lipca. Na kandydata PiS zagłosowało w niej 7 919 134 osób wyborców (tj. 46,99%) i przegrał on z Bronisławem Komorowskim. Podobnie jak jego brat 5 lat wcześniej, miał najwyższe poparcie we wschodniej, południowej oraz centralnej Polsce.