Piastowie - Polski Serwis Naukowy

Elekcja Piasta na księcia

Piastowie – pierwsza historyczna dynastia panująca w Polsce od ok. 960 do 1370 roku. Za jej protoplastę uchodzi na półlegendarny Piast, syn Chościska, rataj spod Gniezna. Syn Piasta, Siemowit, (IX wiek) został księciem Polan. Pierwszym władcą z dynastii Piastów, którego historyczność nie jest kwestionowana, był Mieszko I (zm. 992), prawnuk Siemowita.

Wacław III (ur. 6 października 1289, zm. 4 sierpnia 1306, Ołomuniec) – z dynastii Przemyślidów, król Węgier w latach 1301-1305, król Czech w latach 1305-1306, tytularny władca Polski w latach 1305-1306.
Jan I żagański (ur. ok. 1385, zm. 12 kwietnia 1439) – książę żagański, od 1401 formalne współrządy z braćmi w Szprotawie, Przemkowie, Sulechowie, połowie Głogowa, Ścinawy i Bytomia Odrzańskiego, od 1403 dodatkowo w Żaganiu, Krośnie i Świebodzinie, od 1412/1413 w wyniku podziału książę żagański, od 1413 w Przewozie.

Piastowie zasiadali na polskim tronie przynajmniej od około 960 roku (choć faktycznie na arenie międzynarodowej jako dynastia zaistnieli po przyjęciu chrztu przez Mieszka I w 966 roku) do 1370 roku (z przerwą na panowanie Wacława II), kiedy to zmarł Kazimierz III Wielki. Boczne linie Piastów utrzymały się na Mazowszu (do 1526 roku) i na Śląsku (do 1675 roku).

Bolesław Jerzy II, ukr. Юрій II Болеслав Тройденович (ur. ok. 1310, zm. 7 kwietnia 1340) – natus dux et dominus Russiae, książę halicko-wołyński w latach 1323-1340. Ożeniony z córką wielkiego księcia Giedymina (dziadek Jagiełły) księżniczką Eufemią, siostrą królowej Aldony Anny Giedyminówny, pierwszej żony Kazimierza Wielkiego. Bolesław Jerzy był po kądzieli i po mieczu praprawnukiem księcia Konrada mazowieckiego.
Matylda - imię żeńskie pochodzenia germańskiego. Pochodzi od słowa oznaczającego "ta, która jest silna, odważna w walce". Jedną z form tego imienia jest Mechtylda.

Od pokolenia synów Bolesława III Krzywoustego Piastów dzieli się na linie śląską (wywodzącą się od Władysława II Wygnańca), wielkopolską (wywodzącą się od Mieszka III Starego), małopolską, mazowiecką i kujawską (wywodzącą się od Kazimierza II Sprawiedliwego).

Nazwa

Określenie Piastowie pochodzi od imienia protoplasty dynastii Piasta.

Ludomiła, Ludmiła, Ludzimiła, Ludźmiła – staropolskie imię żeńskie, używane też na pozostałym obszarze słowiańskim, złożone z członów Ludo- ("ludzie, ludziom") i -miła ("miła"). Znaczenie: "miła ludziom". Męskie odpowiedniki: Ludomił, Ludmił. Stało się popularne w XIX wieku, dzięki romansowi "Żelisław i Ludmiła" Leona Potockiego ogłoszonego w Tygodniku Polskim w 1816 roku.
Kazimierz I cieszyński (ur. między 1280 a 1290 - zm. 1358), książę cieszyński w wyniku podziału w 1315, od 1327 dziedziczny lennik czeski, od 1337 w Siewierzu, od 1357 w Bytomiu.

Istnieją hipotezy, że nazwa piast była określeniem urzędu pełnionego, zapewne dziedzicznie, przez członków rodu – urzędu, do którego obowiązków należało opiekowanie się (piastowanie) potomstwem księcia czy też jego domem. Zwolennicy tej hipotezy wskazują historię frankońskich Karolingów, którzy odsunęli od władzy Merowingów, u których pełnili dziedzicznie urząd majordomusa (= piasta?) (podobnie Piastowie w osobie Siemowita, syn Piasta, mieli odsunąć od władzy księcia Popiela, panującego w Gnieźnie).

Zbigniew (ur. po 1070, zm. 8 lipca 1113?), książę Wielkopolski, Mazowsza i Kujaw w latach 1102-1107. Pierworodny syn księcia Władysława I Hermana i prawdopodobnie Przecławy z rodu Prawdziców.
Władysław I (urodzony ok. 1275-1280 - zmarł pomiędzy 1321 a 1324), od 1290 koregent w księstwie cieszyńsko-oświęcimskim, od 1314/5 w wyniku podziału książę oświęcimski.

Pojęcie Piastowie i wywodzenie całej dynastii polskiej od Piasta zawdzięczamy pracom historiografów i genealogów pracujących na dworze legnicko-brzeskiej linii Piastów śląskich.

Pierwsi Piastowie

Pierwsi przedstawiciele dynastii Piastów, Siemowit, Lestek i Siemomysł, władali plemieniem Polan. Teoria ta jest uznawana za główną wizję dziejów Polski, ale warto także wspomnieć, że istnieje także hipoteza alternatywna, w myśl której pierwsi Piastowie pochodzili z najemnej drużyny skandynawskiej i odsunęli od władzy lokalną władzę gnieźnieńską (czego echem ma być legenda o Popielu). Za twórcę polskiej państwowości i pierwszego władcę Polski z dynastii Piastów uważa się Mieszka I. Ten władca też jako pierwszy z dynastii przyjął w 966 roku chrzest. Bolesław I Chrobry, syn i następca Mieszka I, był pierwszym władcą Polski, który dostąpił koronacji (1025). Prestiż dynastii na arenie międzynarodowej podniosło małżeństwo Mieszka II Lamberta, syna i następcy Bolesława Chrobrego, z Rychezą, po kądzieli wnuczką cesarza Ottona II.

Odon (Odo) poznański (wielkopolski, Mieszkowic) (urodzony pomiędzy 1141 a 1149 - zmarł 20 kwietnia 1194), książę poznański 1177/9-1182, książę w południowej Wielkopolsce 1177/9-1194 i kaliski 1193-1194.
Piastowie śląscy – linia dynastii Piastów zapoczątkowana przez syna Krzywoustego, Władysława Wygnańca panująca w licznych księstwach śląskich od 1138 do 1675 r. Ostatnim księciem śląskim z rodu Piastów, a także z całej dynastii był przedwcześnie zmarły Jerzy IV Wilhelm książę Brzegu, Wołowa i Legnicy do 1675 r. Ostatnim męskim przedstawicielem dynastii Piastów był Ferdynand II baron (Freiherr) von und zu Hohenstein (z linii Piastów cieszyńskich) zmarły w 1706 r.

Wprawdzie większość władców z dynastii Piastów pozostawiało kilku synów, jednak do trwałego podziału dynastii na kilka linii doszło dopiero w 1138 roku po śmierci Bolesława III Krzywoustego. Jednocześnie wydana przez tego władcę ustawa sukcesyjna zapoczątkowała w Polsce okres rozbicia dzielnicowego.

W literaturze genealogicznej do pierwszych Piastów zalicza się przedstawicieli dynastii do pokolenia dzieci Bolesława III Krzywoustego oraz (ze względów praktycznych) potomstwo jednego z jego synów – Bolesława IV Kędzierzawego.

Janusz III (ur. zimą 1502 r., zm. w nocy z 9 na 10 marca 1526) – książę mazowiecki, razem z bratem panujący w Czersku, Warszawie, Liwie, Zakroczymiu i Nurze w latach 1503-1524 (do 1518 regencja). Po śmierci brata Stanisława od 1524 samodzielny władca. Ostatni książę mazowiecki z dynastii Piastów.
Baronowie i hrabia Legnicki – boczna linia Piastów legnicko-brzeskich. Potomkowie księcia Jana Chrystiana i jego drugiej, morganatycznej małżonki Anny Jadwigi Sitsch.

Linie Piastów

Piastowie śląscy

Osobny artykuł: Piastowie śląscy.

Linia Piastów śląskich wywodzi się od Władysława II Wygnańca (1105-1159), księcia krakowskiego (senioralnego) i śląskiego. Od najstarszego syna Władysława, Bolesława I Wysokiego, wywodzi się linia wrocławska, z której później wyodrębniły się linie:

Bolko (Bolesław) I Surowy (Srogi) lub jaworski (ur. pomiędzy 1252 a 1256, zm. 9 listopada 1301) - od 1278 roku książę jaworski, w latach 1278 - 1281 i od 1286 roku lwówecki , od 1291 roku świdnicki , opiekun księstwa wrocławskiego i legnickiego od 1296 roku.
Amelia, Amalia jest to imię żeńskie pochodzenia germańskiego, powstałe jako skrócenie imion dwuczłonowych z pierwszym członem Amal-, takich jak między innymi Amalgunda lub Amalberga.

legnicka (wywodziła się od Bolesława II Rogatki, prawnuka Bolesława I Wysokiego) wygasła na Jerzym Wilhelmie w 1675 r.,

świdnicka (wywodziła się od Bolka I Surowego, syna Bolesława II Rogatki), wygasła na Bolku II Małym w 1368 r.,

ziębicka (wywodziła się od Bolka II Ziębickiego, syna Bolka I Surowego), wygasła na Janie ziębickim w 1428 r.,

głogowska (wywodziła się od Konrada I głogowskiego, brata Bolesława II Rogatki), wygasła na Henryku XI w 1476 r.,

żagańska (wywodziła się od Henryka IV Wiernego, wnuka Konrada I głogowskiego), wygasła na Janie II Szalonym w 1504 r.,

oleśnicka (wywodziła się od Konrada I oleśnickiego, brata Henryka IV Wiernego), wygasła na Konradzie X w 1492 r.,

Z kolei od Mieszka Plątonogiego, drugiego syna Władysława II Wygnańca, wywodzi się linia raciborska. Podział tej linii na kolejne datuje się od pokolenia synów Władysława opolskiego. Tak więc wyodrębniły się linie:

Bolesław bytomski (urodzony około 1332 - zmarł 1354 lub 1355), książę bytomsko-kozielski w latach 1352 - 1354 lub 1355, ostatni męski przedstawiciel Piastów bytomskich.
Babenbergowie - dynastia austriacka, prawdopodobnie boczna linia dynastii Luitpoldingów, panującej w Bawarii. Panowali w Austrii, najpierw jako margrabiowie, a od 1156 r. z tytułem książęcym. Przejściowo także rządzili w Bawarii w latach 1139 -1156 (z przerwami).

cieszyńska (wywodziła się od Mieszka cieszyńskiego, syna Władysława Opolskiego), wygasła na Fryderyku Wilhelmie w 1625 r.,

oświęcimska (starsza) (wywodziła się od Władysława Oświęcimskiego, syna Mieszka cieszyńskiego), wygasła na Janie III w 1405 r.,

oświęcimska (młodsza) (wywodziła się od Przemysława Oświęcimskiego, prawnuka Mieszka cieszyńskiego), wygasła na Janie V w 1494 r.,

bytomska (wywodziła się od Kazimierza bytomskiego, syna Władysława Opolskiego),wygasła na Bolesławie w 1355 r.,

opolska (wywodziła się od Bolesława I opolskiego, syna Władysława Opolskiego), wygasła na Janie II Dobrym w 1532 r.

raciborska (wywodziła się od Przemysława raciborskiego, syna Władysława Opolskiego), wygasła na Leszku w 1336 r.

Dzielnicą senioralną z tej linii Piastów władali: Władysław II Wygnaniec, Mieszko Plątonogi, Henryk I Brodaty, Henryk II Pobożny, Bolesław Rogatka (często pomijany w zestawieniach władców dzielnicy senioralnej) i Henryk IV Probus.

Wirzchosława, Wierzchosława — staropolskie imię żeńskie (notowane tylko w formie Wirzchosława). Składa się z członu Wirzcho- ("wierzch, szczyt, czubek") i -sława ("sława"). Może oznaczać "znajdująca się u szczytu sławy". Męskim odpowiednikiem jest Wirzchosław.
Bolesław I Chrobry (Wielki) (ur. 967 w Poznaniu, zm. 17 czerwca 1025) – książę Polski od 992 roku, pierwszy koronowany władca Polski (od 1025 roku) z dynastii Piastów, w latach 1003-1004 był także księciem Czech jako Bolesław IV.

Piastowie wielkopolscy

Osobny artykuł: Piastowie wielkopolscy.

Linia Piastów wielkopolskich wywodzi się od Mieszka III Starego (zm. 1202), księcia wielkopolskiego. Spośród jego synów jedynie Odon doczekał się męskiego potomstwa. W linii męskiej Piastowie wielkopolscy wygaśli na Przemyśle II, zamordowanym w 1296 roku, zaś w linii żeńskiej na jego siostrze stryjecznej, Jadwidze w 1339.

Mieszko II Lambert (ur. 990 r., zm. 10 lub 11 maja 1034 r.) – król Polski 1025-1031, książę Polski 1032-1034 z dynastii Piastów, drugi syn Bolesława I Chrobrego, a pierwszy z małżeństwa z Emnildą, księżniczką słowiańską. Przejął władzę po śmierci ojca i prawdopodobnie wypędził z kraju swoich dwóch braci. Zorganizował dwa niszczycielskie najazdy na Saksonię w 1028 i 1030. Następnie prowadził wojny obronne przeciw Niemcom, Czechom i książętom Rusi kijowskiej. Opuścił kraj w 1031 w wyniku kolejnej wyprawy Konrada II na ziemie polskie, oraz po ataku książąt ruskich Jarosława Mądrego i Mścisława, którzy pomogli na polskim tronie osadzić jego brata Bezpryma. Następnie uszedł do Czech, gdzie został uwięziony przez księcia Udalryka. Odzyskał władzę w 1032 jako książę jednej z trzech dzielnic. Zjednoczył państwo, ale nie udało mu się odtworzyć stabilnych struktur władzy. Za jego czasów od Polski odpadły nabytki terytorialne Bolesława Chrobrego: Milsko, Łużyce, Grody Czerwieńskie, Morawy i Słowacja.
Fenenna, Fejenna (?) — imię żeńskie pochodzenia hebrajskiego (פְנִנָּה — "perła"), notowane w Polsce w średniowieczu, w dynastii Piastów. Nosiła to imię postać biblijna, żona Elkana — w przekładzie Wujka Fenenna, w Biblii Tysiąclecia Peninna (1Sm 1,2.4).

Dzielnicą senioralną z tej linii Piastów władali: Mieszko III Stary, Władysław Laskonogi i Przemysł II. Ten ostatni był również czwartym Piastem w ogóle, a pierwszym od czasów Bolesława II Szczodrego, który został koronowany (26 czerwca 1295).

Piastowie małopolscy

Osobny artykuł: Piastowie małopolscy.

Linia Piastów małopolskich wywodzi się od Kazimierza II Sprawiedliwego (1138-1194), księcia krakowskiego, a później także mazowieckiego. Spośród jego synów dwóch doczekało się potomstwa – Leszek Biały (kontynuator linii małopolskiej) i Konrad I mazowiecki (założyciel linii mazowieckiej). W linii męskiej Piastowie małopolscy wygaśli na Bolesławie Wstydliwym, zmarłym w 1279 roku. Ostatnią Piastówną małopolską była Salomea (późniejsza błogosławiona), zmarła w 1268 roku.

Władysław III Laskonogi (ur. 1161-1166/1167, zm. 3 listopada 1231) – książę wielkopolski, w latach 1194-1202 w południowej Wielkopolsce, w latach 1202-1229 w Wielkopolsce, w latach 1202-1206, 1228-1229 książę krakowski, w 1206 oddał Kalisz Henrykowi I Brodatemu z linii śląskiej, 1206-1210 i 1218-1225 w Lubuszu, 1216-1217 tylko w Gnieźnie, choć według innych prawdopodobniejszych wersji oddał wtedy bratankowi tylko południowo-zachodnią Wielkopolskę.
Bolko (Bolesław) III (urodzony około 1330 roku - zmarł 21 września 1382 roku), współrządy razem ze starszym bratem Władysławem w Opolu, od ok. 1370 samodzielny książę strzelecki, lennik czeski.

Z tej linii Piastów w dzielnicy senioralnej, a później krakowskiej panowali Kazimierz II Sprawiedliwy, Leszek Biały i Bolesław V Wstydliwy. Należy zaznaczyć, że dzielnica senioralna była dzielnicą dziedziczną Piastów małopolskich.

Piastowie mazowieccy

Osobny artykuł: Piastowie mazowieccy.

Starsza linia Piastów mazowieckich wywodzi się od Bolesława IV Kędzierzawego, wygasłą na jego synu Leszku zm. 1186, który przekazał swoją dzielnicę Kazimierzowi II Sprawiedliwemu zm.1194.

Młodsza linia Piastów mazowieckich wywodzi się od Konrada (zm. 1247), księcia mazowieckiego, syna Kazimierza II Sprawiedliwego. Spośród jego synów męskiego potomstwa doczekali się Kazimierz I kujawski (założyciel linii Piastów kujawskich) oraz Siemowit I, który kontynuował linię mazowiecką.

Ludwik I brzeski (Sprawiedliwy, Roztropny, Prawy) (ur. pomiędzy 1313 a 1321, zm. w grudniu 1398) – książę namysłowski w latach 1338-1342 i legnicki w latach 1342-1345 z bratem Wacławem I, w latach 1345-1346 w wyniku podziału Legnica, w latach 1346-1348/1349 bez przydziału, od 1348/1349 w Lubinie, od 1358 na połowie Brzegu i Oławy, od 1359 w Chojnowie, w latach 1364-1373 regent w Legnicy, od 1368 całość księstwa brzesko-oławskiego, od 1373 w Kluczborku, w latach 1392-1395 w Niemczy.
Bł. Rycheza Lotaryńska, Ryksa (także Richeza, Richenza, Rixa) (ur. ok. 993, zm. 21 marca 1063 w Saalfeld) – żona Mieszka II, polska królowa, błogosławiona Kościoła katolickiego.

Linię mazowiecką dzieli się na dwie linie:

płocką – wywodzącą się od Siemowita IV, także syna Siemowita III, wygasłą na Władysławie II w 1462 r.

warszawską – wywodzącą się od Janusza I, syna Siemowita III, wygasłą w linii męskiej w 1526 roku na Januszu III.

Spośród przedstawicieli tej linii dzielnicą krakowską władał Konrad I mazowiecki.

Wettynowie (Wettinowie, niem. Wettiner) – dynastia niemiecka wywodząca się z dzisiejszej Saksonii-Anhaltu. Panowała w Miśni, Saksonii i księstwach Turyngii. Jej przedstawiciele zasiadali także na tronie w Warszawie (elektorowie August II Mocny, August III Sas jako Królowie Polski i Wielcy Książęta Litwy oraz król Saksonii Fryderyk August I jako książę warszawski). Boczną linią dynastii jest rodzina Koburgów (Coburg), panująca w Wielkiej Brytanii (od 1917 r. pod nazwiskiem Windsor), Belgii, Bułgarii i Portugalii (pod nazwiskiem poprzedniej dynastii – Bragança).
Władysław (Włodko) Biały (Gniewkowski) (ur. pomiędzy 1327 a 1333, zmarł 29 lutego 1388) – książę gniewkowski w latach 1347/1350-1363/1364 (ostateczna rezygnacja w 1377). Ostatni przedstawiciel Piastów kujawskich.

Piastowie kujawscy

Osobny artykuł: Piastowie kujawscy.

Linia Piastów kujawskich wywodzi się od Kazimierza I (zm. 1267), księcia kujawskiego. Z tej linii Piastów dzielnicę krakowską opanował najpierw Leszek Czarny w 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego, a później jego przyrodni brat Władysław I Łokietek w 1306 roku po śmierci Wacława III, który w 1320 roku został koronowany na króla Polski. Po śmierci Łokietka w 1333 roku kolejnym królem Polskim został jego syn Kazimierz III Wielki. Ten jednak zmarł w 1370 roku, nie pozostawiając legalnego męskiego potomka, a polską koronę odziedziczył jego siostrzeniec Ludwik, król Węgier z dynastii Andegawenów (boczna linia Kapetyngów).

Kazimierz III płocki (ur. ok. 1449, zm. 9 czerwca 1480) – książę mazowiecki na Warszawie, Nurze, Łomży, Liwie, Ciechanowie, Wyszogrodzie i Zakroczymiu wspólnie z braćmi w latach 1454-1471, od 1462 w Płocku, Płońsku i Zawkrzu i Wiźnie, w wyniku podziału 1471 książę na Płocku, Wiźnie, Wyszogrodzie, Płońsku i Zawkrzu, od 1471 r. świecki (administrator), a w latach 1475-1480 kościelny biskup płocki, 1474 r. zrezygnował z Wyszogrodu, 1475 r. abdykował.
Władysław[1] I Łokietek (ur. między 3 marca 1260 a 19 stycznia 1261 [2], zm. 2 marca 1333, Kraków) – książę na Kujawach Brzeskich i Dobrzyniu 1267-1275 (pod opieką matki), udzielne rządy razem z braćmi 1275-1288, książę brzeski i sieradzki 1288-1300, książę sandomierski 1289-1292, 1292-1300 lennik Wacława II, regent w księstwie dobrzyńskim 1293-1295, książę łęczycki 1294-1300, książę wielkopolski i pomorski 1296-1300, na wygnaniu w latach 1300-1304, od 1304 w Wiślicy, od 1305 ponownie w Sandomierzu, Sieradzu, Łęczycy i Brześciu, od 1306 w Krakowie i zwierzchnictwo nad księstwami: inowrocławskim i dobrzyńskim, 1306-1308/9 na Pomorzu, od 1314 w Wielkopolsce, od 1320 król Polski, od 1327 zamiana Sieradza i Łęczycy na Inowrocław i Dobrzyń, w 1329 utrata ziemi dobrzyńskiej, w 1332 utrata Kujaw.

Linia Piastów kujawskich wymarła w linii męskiej na Władysławie Białym w 1388 roku.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)