Pieniny Spiskie - Polski Serwis Naukowy

Panorama z góry Wdżar

Mapa Pienin z cieniowaną rzeźbą terenu

Zbiornik Sromowski, Cisówka i Hombark Niedzicki

Pieniny Spiskie i Jezioro Czorsztyńskie, widok z podnóży Wdżaru

Gęśle, jedna z Dursztyńskich Skałek

Jurgowska Góra

Kramnica

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Pieniny Spiskie

Pieniny Spiskie, inaczej Hombarki – region w południowej Polsce, w Karpatach Centralnych, najniższa część Pienin. Pod względem administracyjnym prawie całe Pieniny Spiskie znajdują się na obszarze gminy Łapsze Niżne, poza Pienińskim Parkiem Narodowym. Jedynie niewielki północno-wschodni skrawek (Zielone Skałki) włączony został w obszar tego parku.

Krystyna Grodzińska z domu Chronowska (ur. 27 maja 1934) - biolog, specjalność botanika. Profesor zwyczajny, habilitacja w zakresie ekologii i geografii roślin. Były kierownik pracowni Ekologii Środowiskowej i Zakładu Ekologii Instytutu Botaniki PAN. Członek kilku Komitetów Polskie Akademii Nauk: Botaniki, Ochrony Przyrody, Ekologii; członkiem Komitetu Narodowego IGBP i licznych towarzystw ekologicznych i botanicznych w kraju i za granicą. Redaktor pism ekologicznych i botanicznych. Laureatka wielu prestiżowych nagród: Nagrody Państwowej I stopnia, nagrody Sekretarza Naukowego PAN.Odznaczona Medalem im. W. Szafera, Złotą Odznaką za zasługi dla ziemi krakowskiej oraz Krzyżem Kawalerskim. W czerwcu 1996 została wybrana członkiem- korespondentem Wydziału Przyrodniczego Polskiej Akademii Umiejętności. Od 18 czerwca 2005 jest członkiem rzeczywistym tego Wydziału. Jej mężem był Władysław Grodziński.

Polski Spisz – niewielki region etnograficzny i geograficzny w południowej Polsce; północno-zachodni skrawek Spisza (ściślej rzecz biorąc – Zamagurza Spiskiego) od roku 1920 należący do Polski.

Topografia

Położone są między pienińskim przełomem Dunajca a przełomem Białki między Kramnicą a Obłazową. Długość całego pasma wynosi 14 km, szerokość 3–4 km, wysokość względna nad Zbiornikiem Czorsztyńskim wynosi 350 m (Żar). Najwyższym szczytem jest Żar (879 m). Główną część Pienin Spiskich tworzy równoleżnikowy wał od Niedzicy do Dursztyna, w którym wyróżnia się kolejno kulminacje: Cisówka (777 m), Barwinkowa Góra (725 m), Żar 879 m, Gajna Skała (782 m), Jurgowska Góra (733 m), Sosnowa Góra (748 m). W połowie swojej długości wał ten rozdzielony jest przełęczą Przesła. Topografowie wyróżniają jeszcze grupę Cisówek podzieloną dolinkami na kilka niewielkich grzbietów i kopulastych szczytów. Oprócz tego występuje jeszcze kilkanaście mniejszych wzniesień i skałek, m.in. są to: Hombark Niedzicki i Łapszański, Łysa Góra (739 m), Zielone Skałki, Kramnica. Grupę skał od Czerwonej Skały po Kramnicę określa się nazwą Skałki Dursztyńskie.

Hombark (825 m n.p.m., wg niektórych źródeł 830 m), dla odróżnienia nazywany Hombarkiem Łapszańskim – jeden z najwyższych szczytów w Pieninach Spiskich. Znajduje się tuż w pobliżu Żaru, nie leży jednak w grani głównej, lecz w odległości około 250 m od niej, stanowiąc zwieńczenie krótkiego grzbietu odchodzącego od głównej grani na południe. Od południowej strony ma strome stoki (Pod Hombark), opadające do doliny potoku Żłóbki (dopływ Łapszanki). Jest całkowicie zalesiony, sam wierzchołek jednak jest dość dobrym punktem widokowym na Tatry i Magurę Spiską. Nie prowadzi przez niego żaden szlak turystyczny, ale na północ od niego granią główną przebiega czerwony szlak grzbietem Pienin Spiskich. Po zachodniej stronie Hombarku znajduje się duża polana, tzw. polana Za Czarną Górą, a na niej dwa domy. Niegdyś były tutaj łąki i pola uprawne, obecnie użytkowane są już tylko jako pastwisko.

Obłazowa lub Obłazowa Skała – izolowana skała wapienna położona w miejscowości Nowa Biała w województwie małopolskim. Wznosi się na lewym brzegu Białki na wysokość 670 m n.p.m. Jej względna wysokość nad poziomem wody w Białce wynosi 53 m. Formalnie znajduje się na granicy Kotliny Orawsko-Nowotarskiej i Pogórza Gubałowskiego, pochodzi jednak z tego samego masywu skalnego co należąca już do Pienin Spiskich Kramnica znajdująca się po drugiej stronie Białki. Masyw ten rozcięty został przez Białkę, która dokonała tutaj szerokiego na 100 m przełomu. Dwie oddzielne obecnie skały tworzą skalną bramę po obu stronach Białki. Geologicznie jest to część Pienińskiego Pasa Skałkowego.

Nazewnictwo

Przez miejscową ludność góry te nazywane były Hombarkami i jest to nazwa prawdopodobnie niemieckiego pochodzenia (w języku niemieckim Hom oznacza kopę, Berg górę). W okolicy Pienin dużo jest nazw geograficznych niemieckiego pochodzenia; w pewnym okresie naszej historii liczne tutaj było osadnictwo niemieckie. Kazimierz Sosnowski wprowadzał nazwę Pieniny Niedzickie, ale nie przyjęła się. Na niemieckich i austriackich mapach figurowała błędna nazwa Pasmo Braniska. Nazwę Pieniny Spiskie wprowadzono dopiero po II wojnie światowej i nie jest ona logiczna, nie obejmuje bowiem słowackiej części Pienin leżących również na Spiszu.

Barwinkowa lub Barwinkowa Góra (725 m n.p.m. ) – szczyt w grani głównej Pienin Spiskich, na wschód od przełęczy Przesła. Jego zachodnie i południowe stoki opadają stromo do doliny Złotego Potoku. Od północnej strony, w odległości około 250 m znajduje się nieco niższy szczyt Ślipce, oddzielony od Barwinkowej Góry szerokim i dość głębokim jarem.

Kramnica 688 m n.p.m. – podłużna skała zbudowana z wapieni krynoidowych i bulastych przetykanych marglami w zachodniej części Pienin Spiskich, po prawej stronie Białki. Naprzeciwko, po drugiej stronie Białki znajduje się mniejsza Obłazowa. Od 1931 obydwie skały są chronione prawnie. Jest to rezerwat przyrody Przełom Białki pod Krempachami (powtórnie potwierdzono jego status prawny w 1959).

Geologia i rzeźba terenu

Szczyty mają niedużą wysokość względną, ale rzeźba terenu jest dość urozmaicona. Grań główna w okolicach Żaru jest skalista, wąska i stroma. Stoki poprzecinane są dolinami, a płynące ich dnem potoki w niektórych miejscach mają nagie koryto wyrzeźbione w skale. Szczegółowo geologię tego rejonu opracował po 1951 Krzysztof Birkenmajer. Wyróżnił serię braniską, pienińską i czorsztyńską. Pieniny Spiskie zbudowane są z wapieni zanurzonych we fliszu karpackim. Najwyższy wał Żaru zbudowany jest z twardych radiolarytów i wapieni rogowcowych. Rejon jest silnie nawodniony, występuje tutaj około 130 źródeł, głównie na wysokości 500–700 m n.p.m. Całe Pieniny Spiskie znajdują się w zlewni Dunajca. Potoki mają przebieg głównie południkowy i zasilają Przykopę, Łapszankę, Niedziczankę lub bezpośrednio Zbiornik Czorsztyński. Stoki porośnięte są lasem, łagodniejsze użytkowane rolniczo.

Dursztyn (słow. Durštín, węg. Dercsény, niem. Dürrenstein), wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie nowotarskim, w gminie Nowy Targ.

Sromowce (Zbiornik Sromowski, Jezioro Sromowskie) – zbiornik zaporowy na Dunajcu pomiędzy zamkiem w Niedzicy a wsią Sromowce Wyżne. Powstał w wyniku wybudowania zapory wodnej w Sromowcach. Jest zbiornikiem wyrównawczym dla głównego zbiornika, którym jest Zbiornik Czorsztyński.

Ludność i zabytki regionu

Pod względem historyczno-etnograficznym teren ten wchodzi w skład Spiszu. Zamieszkuje go ludność spiska pochodzenia polskiego i słowackiego. Przetrwało jeszcze wiele drewnianych zabytków budownictwa ludowego, a kilka drewnianych kościołów zaliczanych jest do czołowych zabytków na całym polskim Podtatrzu. Liczne są przydrożne kapliczki. Najbardziej znanym zabytkiem regionu jest położony na wschodnim skraju Pienin Spiskich zamek w Niedzicy.

Jezioro Czorsztyńskie (Zbiornik Czorsztyński) – zaporowy zbiornik wodny na rzece Dunajec, na Kotlinie Nowotarskiej, pomiędzy Pieninami i Gorcami. Powstał przez zbudowanie w Niedzicy zapory wodnej pomiędzy Pieninami Spiskimi i Właściwymi.

Gmina Łapsze Niżne to gmina wiejska w województwie małopolskim, w powiecie nowotarskim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie nowosądeckim.

Osobny artykuł: Polski Spisz.

Przyroda

Szczegółowo przyrodę tego pasma oraz całych Skalic Nowotarskich opracowała w 1975 Krystyna Grodzińska. Jak wynika z jej monograficznej pracy, roślinność jest tutaj uboższa gatunkowo niż w pozostałych rejonach Pienin, jednak dużo bogatsza niż w znacznie większych Beskidach. Stwierdziła występowanie w tym niewielkim rejonie 786 gatunków roślin, w tym aż 112 gatunków górskich, a wśród nich 11 to gatunki alpejskie, które przywędrowały tutaj z Tatr wzdłuż koryta rzeki Białki. Bogata jest flora roślin kserotermicznych porastająca wapienne skałki. Należy do niej 120 gatunków, co stanowi 15% całej flory Pienin Spiskich.

Flora (z łac. Flora – rzymska bogini kwiatów) – wykaz gatunków roślin występujących na określonym obszarze, zwykle bez gatunków uprawianych (np. flora roślin naczyniowych Polski). Zakres flory może być ograniczany do określonego biotopu (np. flora górska) lub określonej formacji roślinnej (np. flora lasu deszczowego). Ogół gatunków występujących w określonym obszarze i czasie geologicznym zachowanych w postaci skamieniałości roślinnych to flora kopalna (np. flora trzeciorzędu).

Hombark (743 m n.p.m.), dla odróżnienia nazywany Hombarkiem Niedzickim – kopulasty szczyt w Pieninach Spiskich. Nie znajduje się w ich grani głównej, lecz stanowi południowe ramię Cisówki. Jest całkowicie zalesiony i nie prowadzi przez niego żaden szlak turystyczny, ale na północ od niego przez Cisówkę przebiega czerwony szlak grzbietem Pienin Spiskich. Hombark z trzech stron otoczony jest polami uprawnymi Niedzicy, jego podnóża przebiegają wzdłuż poziomicy 580 m. Odwadniające go potoki (od zachodu Dopustny Potok, od wschodu potok bez nazwy) uchodzą do Niedziczanki.

Bibliografia

Józef Nyka: Pieniny. Przewodnik. Wyd. IX. Latchorzew: Wyd. Trawers, 2006. ISBN 83-915859-4-8.
Pieniński Park Narodowy. Pieniny polskie i słowackie. Mapa 1:25 000, 1:15 000. Kraków: Wyd. Kartograficzne Polkart Anna Siwicka, 2006/07. ISBN 83-87873-07-1.
Pieniny. Mapa turystyczna 1:25 000. Piwniczna: Agencja Wydawnicza „Wit” s.c. ISBN 978-83-907671-3-9.