Pieprz - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy rodzaju roślin zielnych. Zapoznaj się również z: Pieprz ziołowy i Pieprz (album).

Pieprz żuwny, betel Piper betle

Piper magnificum

Pieprz ozdobny

Pieprz (Piper L.) – rodzaj roślin z rodziny pieprzowatych (Piperaceae). Należą do niego liczne gatunki (według niektórych klasyfikacji ponad 700) występujące na obszarach o klimacie równikowym i zwrotnikowym. Największe znaczenie użytkowe ma pieprz czarny, z nasion którego wytwarzana jest popularna przyprawa. On też jest gatunkiem typowym.

Pieprzowe (Piperidae Reveal) – podklasa wyróżniona w systemie Reveala (1993-1999) i tam zaliczana do klasy Piperopsida Bartl. Nowsze badania i oparty na nich system APG II (współtworzony także przez Jamesa Reveala, opublikowany w 2003 r.) ujawniły brak pokrewieństwa między zestawionymi tu taksonami. M.in. bukietnicowate Rafflesiaceae zaliczane są obecnie do malpigiowatych Malpighiales, Cynomoriaceae do skalnicowców Saxifragales, a gałecznicowate Balanophoraceae do sandałowców Santalales.

Pestkowiec (ang. drupe, stone fruit, łac. drupa) – rodzaj owocu. Jest mięsisty, zwykle zawierający jedno nasienie (wyjątkiem jest dwunasienny pestkowiec kawowca). Powstaje ze słupka pojedynczego (apokarpicznego). Owocnia (perykarp) zbudowana jest ze zwartego egzokarpu mającego postać skórki, soczystego i często jadalnego mezokarpu oraz twardego i zdrewniałego endokarpu, zbudowanego ze sklerenchymy (twardzicy). Przykłady roślin wytwarzających pestkowce: morela, śliwa, czereśnia, brzoskwinia, palma kokosowa, orzech włoski, kawowiec, pistacja.

Morfologia i biologia

Są to głównie rośliny zielne (wiele jest pnączy), a także krzewy i drzewa . Mają drobne kwiaty zebrane w kwiatostany, owocami są pestkowce lub jagody. Większość gatunków zawiera olejki eteryczne oraz alkaloid piperynę o ostrym, piekącym smaku. Liście całobrzegie, ciemnozielone o kształcie od lancetowatego do sercowatego.

Archipelag Malajski – największy archipelag na Ziemi, złożony z ok. 20 tys. wysp, między Azją Południowo-Wschodnią a Australią. Oddzielony od Azji Morzem Południowochińskim i cieśniną Malakka, a od Australii morzami: Timor i Arafura. Rozdziela Ocean Spokojny od Oceanu Indyjskiego. Obejmuje Wielkie Wyspy Sundajskie (Borneo, Sumatra, Celebes i Jawa), Małe Wyspy Sundajskie (Timor, Flores, Sumbawa, Sumba), Moluki (Halmahera, Seram, Buru), Filipiny (Luzon, Mindanao, Samar, Negros) oraz szereg mniejszych, drugorzędnych archipelagów i grup wysp. Między wyspami liczne morza wewnętrzne, w tym: Morze Jawajskie, Sulu, Morze Moluckie, Flores i Celebes. Wzdłuż wysp biegną rowy oceaniczne: Rów Filipiński, Rów Webera, Rów Timorski i Rów Jawajski. Archipelag Malajski należy do Indonezji, Malezji, Filipin, Singapuru, Brunei, Timoru Wschodniego i Papui-Nowej Gwinei.

Olejek eteryczny (łac. oleum aetherium, oleum aethereum) – ciekła, lotna substancja wonna uzyskiwana najczęściej poprzez destylację z parą wodną z odpowiedniego surowca roślinnego. Pod względem składu jest to mieszanina rozmaitych związków chemicznych: ketonów, aldehydów, alkoholi, estrów, laktonów, terpenów i innych związków organicznych, np. tych zawierających azot i siarkę.

Systematyka

Synonimy

Anderssoniopiper Trel., Artanthe Miq., Chavica Miq., Discipiper Trel. & Stehlé, Lepianthes Raf., Lindeniopiper Trel., Macropiper Miq., Ottonia Spreng., Pleiostachyopiper Trel., Pleistachyopiper Trel., Pothomorphe Miq., Trianaeopiper Trel. Pozycja systematyczna wg APweb (aktualizowany system APG III z 2009)

Rodzaj Piper należy do podrodziny Piperoideae w rodzinie pieprzowatych (Piperaceae) i jest taksonem siostrzanym dla rodzaju peperomia (Peperomia). Rodzina jest z kolei siostrzaną dla kokornakowatych (Aristolochiaceae) i wraz z nią należy do rzędu pieprzowców (Piperales), jednego z czterech w grupie magnoliowych (Magnolioidae) w obrębie okrytonasiennych..

Peperomia, pieprzówka (Peperomia ) – rodzaj roślin z rodziny pieprzowatych. Pochodzą z tropikalnych obszarów Ameryki Południowej i Środkowej. Według niektórych ujęć taksonomicznych jest ich około 1000 gatunków. W Polsce niektóre gatunki są uprawiane jako doniczkowe rośliny ozdobne, głównie ze względu na swoje ładne liście, ale istnieją też gatunki uprawiane ze względu na ładne kwiaty. Gatunkiem typowym jest Peperomia secundiflora Ruiz & Pav.

Krzew - roślina wieloletnia o zdrewniałej łodydze, czasem także korzeniach, przekraczająca 0,5 m wysokości. Krzewy mają krótki pęd główny, z którego wyrastają równorzędne, rozgałęziające się pędy boczne. W przeciwieństwie do drzew u krzewów brak osi głównej, która u drzew przechodzi przez system pędowy. W rozwoju krzew powstaje przez rozwój pączków bocznych, znajdujących się u nasady pędu głównego, który zostaje szybko opanowany przez tworzące się liczne pędy boczne i wcześnie zamiera. Krzewy mają korzeń palowy, podobnie jak drzewa.

Pozycja w systemie Reveala (1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Piperopsida Bartl., podklasa pieprzowe (Piperidae Reveal), nadrząd Piperanae Reveala, rząd pieprzowce Piperales Dumort., rodzina pieprzowate (Piperaceae C. Agardh), podrodzina Piperoideae Arn., plemię Pipereae Miq., rodzaj pieprz (Piper L.).

Kokornakowate (Aristolochiaceae Juss.) – rodzina roślin z rzędu pieprzowców wg APweb. Należy do niej ponad 500 gatunków wieloletnich roślin zielnych lub pnączy, rzadko krzewów o liściach pojedynczych.

Liść (łac. folium) – organ roślinny, element budowy części osiowej (pędowej) roślin telomowych. Wyrastające z węzłów końcowe elementy rozgałęzień pędu, wyodrębniające się ze względu na funkcję i budowę od łodygi (nie mają np. zdolności do nieprzerwanego wzrostu). Pełnią głównie funkcje odżywcze i z tego powodu mają zwykle dużą powierzchnię umożliwiającą ekspozycję na odpowiednią ilość promieniowania słonecznego. Poza tym liście biorą udział w transpiracji i gutacji oraz wymianie gazowej. Nierzadko liście pełnią także funkcje spichrzowe, czepne, ochronne, obronne i pułapkowe, w takich przypadkach ulegając daleko idącym przystosowaniom w zakresie funkcji i budowy.

Wybrane gatunki

pieprz czarny (Piper nigrum L.)

pieprz długi (Piper longum L.)

pieprz gwinejski, syn. p. Aszantów, p. czerwony (Piper guineense Schumacher & Thonn.)

pieprz kubeba, syn. p. szypułkowy (Piper cubeba L. f.)

pieprz metystynowy, syn. p. kawa-kawa (Piper methysticum G. Forst.)

pieprz ozdobny (Piper ornatum N.E. Br.)

pieprz żuwny, syn. p. betelowy) (Piper betel L.)

Piper amalago L.

Piper angustifolium Lam.

Piper auritum Kunth

Piper blattarum Spreng.

Piper dilatatum L.C. Rich.

Piper glabrescens (Miq.) C. DC.

Piper hispidum Sw.

Piper jacquemontianum Kunth

Piper longifolium Ruiz & Pavon

Piper magnificum DC.

Piper marginatum Jacq.

Piper officinarum (Miq.) C. DC.

Piper ponapense C. DC.

Piper retrofractum Vahl

Piper swartzianum (Miq.) C. DC.

Zastosowanie

Jest jedną z częściej używanych przypraw. W średniowieczu był przyprawą królów i magnatów. Płacono za niego czystym złotem. Po opłynięciu Afryki przez Portugalczyków i otwarciu drogi morskiej do Indii w końcu XV wieku, jego cena gwałtownie spadła. Obecnie pieprz na szeroką skalę uprawiany jest głównie na Archipelagu Malajskim.

Liście pieprzu betelowego i metystynowego są używane do żucia.

Niektóre gatunki są uprawiane jako rośliny ozdobne (np. pieprz ozdobny).

Przypisy

↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-05-30].
Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-04-25].
↑ Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
Do mierzenia ostrości potraw (w tym pieprzu) wykorzystuje się m.in. skalę Scoville'a.
Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2009-04-25].
Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Piper (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-04-25].

Zobacz hasło pieprz w Wikisłowniku