Pierwouste - Polski Serwis Naukowy

Pierwouste, pragębowce, pierwogębe (Protostomia) – klad zwierząt dwubocznie symetrycznych, u których w rozwoju embrionalnym nie wytwarza się wtórny otwór gębowy, a otwór prowadzący do jamy gastruli (pragęba) staje się w rozwoju osobniczym właściwym otworem gębowym. Grupa przeciwstawiana wtóroustym (Deuterostomia), z którymi tworzą dwie ewolucyjne linie wielokomórkowych zwierząt trójwarstwowych (Triploblastica) i dwubocznie symetrycznych (Bilateria). Podział zwierząt zaliczanych do Bilateria na pierwouste i wtórouste wprowadził Karl Grobben w 1908 roku.

Niesporczaki (Tardigrada) – typ pospolitych, bardzo małych zwierząt bezkręgowych zaliczanych do pierwoustych (Protostomia). Zasiedlają rozmaite siedliska, głównie środowiska wodne lub wilgotne. Znanych jest ponad 1000 gatunków [2] niesporczaków. Długość ich ciała waha się w przedziale 0,05-1,2 mm, kształtu wałeczkowatego, za słabo wyodrębnioną głową i 4 parami, nieczłonowanych tułowiowych odnóży zakończonych pazurkami lub przylgami. Ciało pokryte delikatnym oskórkiem, który na grzbiecie i po bokach ciała ma często zgrubienia w postaci granulacji. Przezroczyste, bezbarwne, a jeśli są zabarwione, wynika to z koloru pokarmu, jaki spożywają. Mięśnie gładkie i poprzecznie prążkowane. Jama ciała mieszana typu miksocel. Mogą wpadać w stan kryptobiozy (anabiozy – życia utajonego). Nazwa naukowa pochodzi od określenia il Tardigrado – "wolno kroczący", nawiązującego do ich sposobu poruszania się[3].

Niezmogowce, priapuloidy, priapulidy (Priapulida), gruboryjkowe – typ morskich zwierząt bezkręgowych o symetrii promienistej, ciele cylindrycznym, z grubym ryjkiem służącym do zagrzebywania się w podłożu. Są to średniej wielkości brunatne robaki, żyjące w strefie przybrzeżnej mórz i oceanów całego świata, przy czym gatunki tropikalne są mniejsze od tych, które żyją w wodach zimnych. Przeciętnie mają 3–10 cm, ale największy (Halicryptus higginsi) mierzy do 39 cm. W Morzu Bałtyckim występują dwa gatunki: priapulus (Priapulus caudatus) i halikryptus (Halicryptus spinulosus). W zapisie kopalnym priapulidy są bogato reprezentowane w morzach kambru.

Rozwój zarodkowy

Pierwouste różnią się od wtóroustych:

pierwszym podziałem zapłodnionego jaja i bruzdkowaniem,

przeznaczeniem pragęby,

sposobem powstawania mezodermy (jeśli istnieje w danej grupie).

U pierwoustych wrzeciono podziałowe trzeciego podziału podczas bruzdkowania ustawia się skośnie do długiej osi blastomerów, na skutek czego małe blastomery leżą na granicach dużych. Pragęba przemieszcza się na płaszczyznę równikową zarodka i powstaje z niej otwór gębowy, a po przeciwnej stronie przez zagłębienie ektodermy powstaje odbyt. Mezoderma tworzy się w wyniku podziału komórek, które migrują i ustawiają się między ektodermą i endodermą.

Brzuchorzęski (Gastrotricha) – typ mikroskopijnych wodnych zwierząt bezkręgowych, dawniej klasyfikowanych jako gromada typu obleńce, liczący ok. 690 gatunków. Brzuchorzęski osiągają rozmiar od 0,05 – 3,6 mm długości.

Ektoderma (łac. ectodermis, z gr. ektós na zewnątrz, dérma skóra), ektoblast – zewnętrzny listek zarodkowy, warstwa komórek powstająca w rozwoju zarodkowym zwierząt w trakcie różnorodnie zachodzącej gastrulacji.

Różnice pomiędzy Protostomia i Deuterostomia na etapie rozwoju zarodkowego:

Systematyka

W tradycyjnej klasyfikacji biologicznej do pierwoustych zaliczana była większość typów zwierząt bezkręgowych:

płazińce (Platyhelminthes)

wstężnice (Nemertea)

szczękogębe (Gnathostomulida)

wrotki (Rotifera)

brzuchorzęski (Gastrotricha)

ryjkogłowy (Kinorhyncha)

kolczugowce (Loricifera)

nicienie (Nematoda)

nitnikowce (Nematomorpha)

kolcogłowy (Acanthocephala)

kielichowate (Kamptozoa)

pierścienice (Annelida)

niezmogowce (Priapulida)

sikwiaki (Sipuncula)

szczetnice (Echiura)

stawonogi (Arthropoda)

pazurnice (Onychophora)

wrzęchy (Pentastomida)

niesporczaki (Tardigrada)

mięczaki (Mollusca)

kryzelnice (Phoronida)

mszywioły (Bryozoa)

ramienionogi (Brachiopoda)

Pod koniec XX w. przedstawiono hipotezy podziału pierwoustych na:

Wtórouste, wtórnogębowce (Deuterostomia) – klad zwierząt dwubocznie symetrycznych, u których w rozwoju embrionalnym z pragęby powstaje otwór odbytowy. Wtórouste są przeciwstawiane pierwoustym (Protostomia). Podział zwierząt zaliczanych do Bilateria na pierwouste i wtórouste wprowadził Karl Grobben w 1908 roku.

Stawonogi (Arthropoda, z gr. arthron – staw + podus – noga) – najliczniejszy w gatunki typ zwierząt na Ziemi. Dotychczas opisano ponad milion gatunków. Według danych IUCN opisano 950 000 gatunków owadów i 40 000 skorupiaków. Liczby w pozostałych grupach stawonogów wahają się – w zależności od źródła – od kilkunastu tysięcy (np. wije) do ponad 60 tysięcy gatunków pajęczaków, a z każdym rokiem przybywa ich coraz więcej.

Lophotrochozoa – lofotrochorowce

Ecdysozoa – wylinkowce

Przypisy

Mały słownik zoologiczny. Bezkręgowce. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1984. ISBN 83-214-0428-6.
↑ Janet Moore: Wprowadzenie do zoologii bezkręgowców. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2011. ISBN 978-83-235-0503-7.
Czesław Jura: Bezkręgowce : podstawy morfologii funkcjonalnej, systematyki i filogenezy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-14595-8.