Historia Bułgarii (681-1018) – historia pierwszego państwa bułgarskiego, istniejącego w latach 681-1018 na Półwyspie Bałkańskim, mającego stolicę najpierw w Plisce, a następnie w Presławiu. W okresie swego największego rozwoju terytorialnego na początku IX wieku zajmowało powierzchnię ok. 750 000 km² i obejmowało w całości tereny dzisiejszej Bułgarii, a częściowo również: Albanii, Czarnogóry, Grecji, Macedonii, Rumunii, Serbii, Turcji, Ukrainy i Węgier.

Powstało w wyniku najazdu Bułgarów pod wodzą Asparucha na tereny położone na południe od dolnego Dunaju (Mezja), zamieszkiwane przez słowiańskich Sklawinów i Antów. W historii pierwszego państwa bułgarskiego można wyróżnić cztery podstawowe okresy: początki, związane z organizacją podbitych terenów w VII–VIII wieku, rozwój Imperium Bułgarskiego za czasów Kruma i jego następców, apogeum potęgi imperium po przyjęciu chrześcijaństwa w 866 r. oraz stopniowy upadek po śmierci Symeona I. Przez większość okresu swego istnienia państwo to prowadziło wojny z Cesarstwem Bizantyjskim. W 1018 r. zostało podbite przez Bizancjum.

Pierwsi władcy bułgarscy nosili tytuł chana. W 913 r. Symeon I przyjął godność cara, zapoczątkowując tym samym istnienie pierwszego carstwa bułgarskiego.

Początki państwa

Założenie państwa przez chana Asparucha

Migracja Protobułgarów znad Morza Czarnego

Pierwszym w szeregu wydarzeń, które doprowadziły do powstania państwa bułgarskiego, był najazd Chazarów na stepy nadczarnomorskie po śmierci chana Kubrata, najwybitniejszego władcy Wielkiej Bułgarii, państwa zamieszkujących tam Protobułgarów. Najazd datuje się na lata 60. VII stulecia. Synowie i następcy Kubrata nie mogąc powstrzymać uderzenia Chazarów rozproszyli się w następnych latach w różnych kierunkach. Asparuch, trzeci z synów Kubrata, niewątpliwie walczył z Chazarami nad Morzem Czarnym, uległ jednak ich przewadze i wraz ze swym ludem opuścił ziemie pierwszej Bułgarii, by szukać miejsca na drugą. Asparuch udał się w ślad za częścią swoich współplemieńców, którzy już od lat 50. VII wieku zaczęli osiedlać się nad Dunajem, na południe. Ponieważ ziemie te podlegały zwierzchnictwu kaganatu awarskiego stoczył zwycięskie walki z Awarami i osiedlił się ze swym ludem w delcie Dunaju, zakładając obóz warowny na wyspie Pewka nazwany najprawdopodobniej Ongyłem.

Wojna z Bizancjum

Pomnik Asparucha w Dobriczu

Pojawienie się około 679 roku wielkich rzesz Bułgarów w rejonie delty Dunaju wywołało zrozumiały niepokój cesarza bizantyjskiego Konstantyna IV. Spotęgowały go uzyskiwane od wywiadowców informacje, że Bułgarzy przygotowują się do inwazji na położoną na południe od Dunaju Dobrudżę oraz że układają się ze Słowianami zamieszkującymi prowincję Mezję. Wiosną Konstantyn IV wyprawił dwie armie. Jedną drogą lądową przez Trację w celu spacyfikowania Słowian, drugą drogą morską. Flota przewożąca cesarza i wojska piesze wylądowała na północ od delty Dunaju, natomiast jazda, która miała się połączyć z głównymi siłami ugrzęzła w bagnach naddunajskich. Bułgarzy nie przyjęli walnej bitwy zamykając się w swoim warownym obozie. Na dodatek bagienny klimat delty nadszarpnął zdrowie cesarza i Konstantyn z 7 okrętami odpłynął do Messembrii. W wojsku bizantyjskim rozeszła się pogłoska, że cesarz zbiegł. Wybuchła panika, której dowódcom nie udało się opanować. Za uciekającym wojskiem bizantyjskim ruszyli Bułgarzy – wtargnęli za Dunaj i dotarli aż pod Warnę. Jeszcze w tym samym 680 roku Asparuch najechał Trację. W 681 roku Cesarz Konstantyn IV zawarł pokój z Bułgarami – uznał ich osiedlenie się w Mezji i zobowiązał się ku hańbie Romejów – jak pisał bizantyjski kronikarz – do płacenia Asparuchowi rocznej daniny.

Organizacja państwa

Ziemie pomiędzy Dunajem a Starą Płaniną w chwili inwazji Bułgarów, choć nominalnie bizantyjskie, były zamieszkane w większości przez słowiańskie plemiona Siewierców i Siedmiu Rodów, w rękach greckich pozostawały głównie nadmorskie miasta. Oblicza się, że liczba Bułgarów, którzy z Asparuchem przekroczyli Dunaj w 680 roku mogła wynosić około 50 tysięcy. Przesądziło to od razu o charakterze stosunków z plemionami zamieszkującymi te tereny. Bułgarzy po odparciu armii bizantyjskiej rozlokowali się, prawdopodobnie ze względów strategicznych na północy, wysiedlając z Dobrudży i wschodniej części Dolnej Mezji Słowian. Ich liczebność nie pozwalała im na rozproszenie się po całym kraju. Asparuch podporządkował sobie najpierw plemię Siedmiu Rodów, a następnie podbił i zwasalizował Siewierców. O ile jednak plemię Siedmiu Rodów było zmuszone do uiszczania Bułgarom rocznego trybutu, Siewiercy byli jak się zdaje wolni od tej daniny. Rodzaj sojuszu jaki Asparuch zawarł ze Słowianami zobowiązywał plemię Siedmiu Rodów do obrony zachodniej granicy przed Awarami, a Siewierców do pilnowania przełęczy na południu. Asparuchowi przypisuje się też założenie pierwszej stolicy Bułgarii w Plisce. Pierwsza stolica państwa bułgarskiego została zlokalizowana również na północy, na wschód od Warny. Była pierwotnie obozem wojskowym otoczonym wałem ziemnym z drewnianą palisadą na szczycie, w którym ustawione zostały skórzane jurty.

W 685 roku Asparuch włączył do swojego państwa dolinę Timoku i zamieszkujące ją plemię Timoczan. W 688 roku następca Konstantyna IV, cesarz Justynian II wznowił wojnę z Bułgarami i Słowianami. Działania wojenne prowadzone były w Tracji, a więc nominalnie na terytorium bizantyjskim, zalanym jednak na początku VII wieku przez Słowian. Justynianowi udało się przebić ze swoją armią do Tesaloniki i wysiedlić znaczne masy Słowian z okolic miasta do Azji Mniejszej. Asparuch zaatakował powracającą armię bizantyjską, lecz nie udało mu się jej rozbić. Zginął w trzy lata później w bitwie z Chazarami na północ od Dunaju.

Terweł – nowy kierunek polityki

Wyprawa na Konstantynopol

Pieczęć chana Terweła

Następca Asparucha Terweł (700-718) zaraz na początku swego panowania poparł obalonego cesarza bizantyjskiego Justyniana II. Justynian II został pozbawiony władzy w 695 roku, zwycięzcy obcięli mu nos i zesłali do Chersonezu. Po kilku latach więzienia cesarz zbiegł na dwór kagana chazarskiego, a gdy ten chciał go wydać poselstwu bizantyjskiemu, uciekł do Pliski na dwór chana Terweła. W otoczeniu Terweła doszło wówczas do konfliktu w kwestii udzielenia poparcia Justynianowi. Ostatecznie jesienią 705 roku Terweł wyruszył na czele 15 tysięcznej armii bułgarsko-słowiańskiej na Konstantynopol. Mury stolicy Cesarstwa były zdolne oprzeć się liczniejszym napastnikom. Obrońcy, czując się za nimi całkiem bezpieczni drwili sobie z Justyniana i jego dynastycznych roszczeń. Justynian był jednak człowiekiem wielkiej energii. Czwartej nocy od rozpoczęcia oblężenia z kilkoma śmiałkami wczołgał się do miasta przez rurę miejskiego akweduktu. Jego pojawienie się w mieście sparaliżowało obrońców. Cesarz Tyberiusz II uciekł z miasta, a Justynian ponownie zajął pałac na Blanchernach. Po odzyskaniu tronu Justynian II okazał się hojny dla swojego dobroczyńcy. Wznowił wypłatę trybutu, którą Konstantyn IV zobowiązał się wypłacać Bułgarii, a Terweł na znak specjalnego wyróżnienia otrzymał tytuł cezara. Nie uprawniał on wprawdzie chana do udziału w rządzeniu Cesarstwem, ale zapewniał mu honory równe cesarskim. Po raz pierwszy został przyznany obcemu księciu. Przed powrotem do Bułgarii, hojnie obdarowany Terweł przyjął, jako nowo kreowany cezar hołdy od mieszkańców i wojska. Jako zapłatę za oddane usługi pozwolono mu też włączyć do Bułgarii małą dzielnicę Zagoria (między wschodnią częścią Starej Płaniny a Strandżą) wraz z Zatoką Burgaską.

Wojny z Bizancjum

W trzy lata później Justynian zwrócił się przeciw swym dawnym bułgarskim sprzymierzeńcom i na czele silnej armii wylądował w Anchialos (obecnie Pomorie) Terweł niespodziewanie zaatakował zgromadzone pod Anchialos wojska i całkowicie rozgromił Bizantyjczyków. Przyczyna konfliktu nie jest znana.

W ostatnich dniach 709 lub na początku 710 roku wybuchło w Bizancjum powstanie przeciw Justynianowi II. W styczniu 711 roku miasto otwarło swe bramy przed uzurpatorem Bardanesem. Terweł niezbyt energicznie wsparł swego wcześniejszego sojusznika, wysyłając na pomoc cesarzowi kilkutysięczny oddział wojska, który na wieść o śmierci Justyniana II zawrócił do Bułgarii. Nie przeszkodziło to chanowi ogłosić się w następnym roku mścicielem zgładzonego cesarza i najechać Cesarstwa. Wojska Terweła spustoszyły Trację i dotarły bez przeszkód pod sam Konstantynopol. Bardanes próbował ściągnąć na pomoc oddziały z temu Opsykion, te jednak zbuntowały się przeciwko cesarzowi. Terweł poprzestał na splądrowaniu i zniszczeniu bogatych willi podmiejskich i wycofał się przed nadciągającymi wojskami buntowników. W czerwcu 713 roku Bardanes został zdetronizowany i oślepiony, a władzę objął kandydat armii Anastazjusz II. Prawdopodobnie, wykorzystując zamęt w Cesarstwie, Terweł zdobył znajdującą się w bizantyjskich rękach Warnę. Chcąc zapobiec w przyszłości niespodziewanemu atakowi floty bizantyjskiej nakazał usypać wzdłuż południowego brzegu Zatoki Warneńskiej ogromne wały ziemne – wysokie na 6 metrów i długie na 3 kilometry.

Pod koniec 715 roku po trwającej pół roku wojnie domowej miejsce Anastazjusza II zajął Teodozjusz III. Wykorzystując trudne położenie Cesarstwa zagrożonego przez Arabów, Terweł po raz kolejny wyprawił się na Konstantynopol. Teodozjusz poprosił o pokój. Traktat pokojowy, którego treść przekazał nam Teofanes, zawierał 4 punkty:

Jeździec z Madary

Traktat miał fundamentalne znaczenie ekonomiczne dla młodego państwa bułgarskiego Pozwolił Bułgarom odgrywać coraz aktywniejszą rolę w eksporcie trackiego zboża do miast bizantyjskich, głównie na wybrzeżu Morza Czarnego oraz na import wyrobów z Konstantynopola i krajów śródziemnomorskich na Bałkany.

Pomoc przeciw Arabom

W 717 roku Leon III, Izauryjczyk obalił cesarza Teodozjusza. Na dworze chana bułgarskiego pojawił się poprzedni władca bizantyjski Anastazjusz. Terweł udzielił mu swego poparcia. Leon niezbyt jeszcze pewnie władający Cesarstwem, a nadto zagrożony przez Arabów, ratyfikował traktat z Bułgarią z 716 roku, a Terweł cofnął swoje poparcie dla Anastazjusza.

1 września 717 roku flota arabska stanęła u wejścia do Złotego Rogu. Rozpoczęło się drugie wielkie oblężenie Konstantynopola przez Arabów. Terweł, wezwany przez cesarza na pomoc, lojalnie pospieszył swemu sprzymierzeńcowi z odsieczą. Spadł na nie spodziewających się ataku Arabów, zadając im poważne straty. Według Teofanesa wymordował około 20 tysięcy Arabów i z bogatym łupem powrócił do siebie. Ostatecznie 15 sierpnia 718 roku wódz arabski Moslemah odstąpił od oblężenia. Terweł zmarł prawdopodobnie jeszcze w 718 roku.

Kryzys państwa w połowie VIII wieku

Ostatni chanowie z rodu Dulo

Kroniki bizantyjskie, podstawowe źródło wiedzy o wczesnym etapie historii Bułgarii po 718 roku milkną na prawie 40 lat w kwestii bułgarskiej. Jest to interpretowane jako dowód na pokojowe współistnienie Bizancjum i Bułgarii za panowania następców Terweła. Szczególnie że Cesarstwo musiało w tych latach zmagać się z poważnym zagrożeniem ze strony Arabów. O następcach Terweła niewiele możemy powiedzieć. Na podstawie Imiennika chanów protobułgarskich zawierającego spis chanów bułgarskich do połowy VIII wieku, znamy ich imiona i czas panowania. Wiemy, że po śmierci Terweła władzę objął nieznany z imienia chan z rodu Dulo, najprawdopodobniej syn Terweła (718-725), jego następcą został Sewar (725-740), ostatni władca bułgarski z rodu Dulo.
Lata panowania tych władców są niepewne. Bizantyjczycy prawdopodobnie nadal płacili trybut przyrzeczony traktatem z 716 roku. Pochodzące z początków VIII wieku wały ziemne na granicy północnej i zachodniej mogą świadczyć, że stosunki z Awarami i Chazarami nie układały się tak pomyślnie, ale trudno w tym względzie o pewność.

Dominacja Konstantyna Kopronima

Wraz z początkiem panowania Kormisosza (740-756) władzę nad Bułgarią przejął ród Ukil. Nie jest jasne czy nastąpiło to wskutek naturalnego wygaśnięcia dynastii czy też w drodze przewrotu. Pod koniec panowania Kormisosza sytuacja międzynarodowa uległa zmianie. Bizantyjczycy zażegnali niebezpieczeństwo arabskie. Już wcześniej cesarz Konstantyn V Kopronim wzniósł na granicy bułgarskiej linię twierdz i obsadził je Syryjczykami i Ormianami z okolic Teodozjopola i Meliteny – wyznawcami herezji paulicjańskiej. W 755 r. (wg innych źródeł w 756 r.) Kormisosz zażądał daniny za założone przez cesarza warownie na granicach, lecz odpowiedź Konstantyna była odmowna. W rezultacie Bułgarzy jeszcze w tym samym roku najechali Trację docierając aż po zewnętrzne mury Konstantynopola, gdzie zostali rozbici i zmuszeni do odwrotu. Przypuszcza się, iż klęska wyprawy stała się także powodem upadku Kormisosza i objęcia władzy przez chana Winecha (756-762) również z rodu Ukil.

W 756 roku cesarz wysłał do ujścia Dunaju flotę złożoną z 500 okrętów, a sam wyruszył z drugą armią przez Trację. Bułgarzy, rozbici pod Markellai (Karnobat), schronili się w górach. Winech został zmuszony do podjęcia rokowań pokojowych, wysłania zakładników i zwrócenia cesarstwu zdobytej przez chana Terweła prowincji Zagoria. W trakcie kolejnej wyprawy, w 759, Winech rozbił armię cesarską w wąwozie Beregawa w masywie górskim Starej Płaniny, zgarniając bogate łupy. Nie wykorzystał jednak zwycięstwa do całkowitego rozbicia resztek armii bizantyjskiej lecz przystąpił do rokowań pokojowych. Ród Ukil stał na czele prosłowiańskiego obozu bojarstwa bułgarskiego i utrzymywał się przy władzy dzięki współpracy z plemienną arystokracją słowiańską, a ta mogła utrzymywać swoją pozycję w państwie jedynie prowadząc politykę probizantyjską. Bunt opozycji wielkobojarskiej doprowadził w 762 roku do obalenia chana i wymordowania jego rodziny wraz ze wszystkimi przedstawicielami rodu Ukil na dworze w Plisce.

Opozycja wielkobojarska wyniosła do władzy Teleca (762-765) z rodu Ugain. W związku ze zwycięstwem w łonie arystokracji protobułgarskiej nastrojów wojennych i antybizantyjskich w polityce wewnętrznej wziął górę kurs antysłowiański. W wyniku zmiany władzy i położenia, masy ludności słowiańskiej, kronikarze bizantyńscy obliczają je na 208 tysięcy, opuściły państwo przenosząc się na tereny Cesarstwa. Uchodźcy zostali w większości osiedleni przez administrację bizantyńską na terenie temu Opsikion w Bitynii.Wykorzystując osłabienie Bułgarii cesarz Konstantyn V Kopronim podjął wielką wyprawę na Bułgarię. 800 łodzi przewiozło na brzeg bułgarski 9600 konnych. 30 czerwca 763 roku w bitwie pod Anchialos wojska bułgarskie zostały całkowicie rozbite. Klęska zaowocowała przewrotem pałacowym, obaleniem i śmiercią Teleca. Chanem został probizantyjsko nastawiony Sabin (765-767).

Sabin był zięciem chana Kormisosza i dlatego zapewne jest zaliczany do władców z dynstii Ukil. Po objęciu władzy wysłał do cesarza Konstantyna V posłów z prośbą o rozpoczęcie rozmów pokojowych. Ponieważ na dworze chana stronnictwo antybizantyjskie było bardzo silne, rokowania prowadzono w tajemnicy. Po zawarciu układu pokojowego podporządkowującego Bułgarię cesarstwu arystokracja protobułgarska, wystąpiła na zgromadzeniu ludności przeciwko zawartemu układowi. Sabin został oskarżony o zdradę, zgromadzeni podjęli decyzję o kontynuowaniu walki z cesarstwem, co dla chana oznaczało w praktyce koniec panowania. Przez Mesembrię zbiegł do Konstantynopola, gdzie został serdecznie przyjęty, zapewne ze względów politycznych, przez cesarza. Specjalni wysłannicy sprowadzili wkrótce do bizantyjskiej stolicy całą jego rodzinę, aby zapobiec zemście za ucieczkę Sabina.

Rok 767 był nadzwyczaj burzliwy. Uciekający z Pliski Sabin przekazał władzę Umarowi, ostatniemu przedstawicielowi rodu Ukil na tronie chanów. Umarowi udało się utrzymać przy władzy jedynie 40 dni. Zwycięstwo stronnictwa wojennego i stojącego na jego czele Toktu doprowadziło do kolejnej wyprawy Konstantyna na Bułgarię. Toktu został obalony, a władzę cesarz przekazał reprezentantowi kierunku ugodowego Paganowi (767-772). Wkrótce po objęciu władzy Pagan udał się osobiście do Konstantynopola, by podjąć rozmowy z cesarzem Konstantynem V Kopronimem. Cesarz zwodził go obietnicami. Ostatecznie pokój został zawarty, dla Konstantyna był on jednak jedynie środkiem do zdobycia czasu i przygotowania nowej wielkiej wyprawy na Bułgarię. Wkrótce po zawarciu pokoju wysłannicy cesarscy pochwycili i uwieźli ze sobą zawziętego wroga Bizancjum kniazia Siewierców Sławuna. Droga przez wąwóz Beregawa na Pliskę stanęła dla wojsk bizantyńskich otworem. Cesarz obawiał się jednak zasadzki w górach i ograniczył się jedynie do spalenia dworów chana w górach i zbrojnej demonstracji. Około 770 roku Konstantyn przedsięwziął kolejną wyprawę przeciwko Bułgarii. Flota złożona z 2600 łodzi wyruszyła z Konstantynopola z około 30 000 konnych żołnierzy, niezależnie od tego cesarz wyruszył z drugą armią drogą lądową. Tym razem burza morska, która rozbiła flotę, pokrzyżowała plany cesarza. Nieudolność Pagana sprowokowała do buntu niezadowolonych bojarów, którzy obalili go i obrali chanem przywódcę stronnictwa wojennego Teleriga (772-777). Po wybuchu buntu, Pagan uciekł z Pliski do Warny, gdzie został zamordowany przez własne sługi.

Przesilenie

Wiosną 773 roku niezmordowany cesarz bizantyński Konstantyn V podjął kolejną, ósmą już wyprawę przeciw Bułgarii z udziałem floty, która na 2000 łodzi przewiozła pod Warnę około 24 000 konnych żołnierzy. Telerig obronił Warnę za wałami wzniesionymi jeszcze przez Terweła, był jednak zmuszony poprosić o pokój. Wojna zakończona w 774 w następnym roku wybuchła na nowo. Telerig wysłał do Macedonii armię z zamiarem przesiedlenia do wyludnionej Bułgarii mieszkającego nad Wardarem w tzw. Berzitii północnomacedońskiego plemienia Brsjaków. Konstantyn V zgromadził naprędce, pod pozorem wyprawy na Arabów, wojsko i rozbił 12 tysięczny oddział bułgarski.

Po klęsce wyprawy Telerig doszedł do wniosku, iż wśród jego świty, działają zdrajcy, informujący cesarza o wszystkich jego planach. Wysłał więc do cesarza podstępny list, w którym powiadomił go własnych kłopotach, błagając o pomoc w ucieczce i możliwość schronienia się na cesarskim dworze w Konstantynopolu. W tym celu poprosił cesarza o listę osób, do których może się zwrócić podczas przygotowań do ucieczki. Konstantyn V, pewien, że zdobył kolejnego stronnika, ponieważ w przeszłości kilkakrotnie zdarzało się, iż chanowie zwracali się o pomoc, łatwowiernie wysłał Telerigowi taką listę. I dokładnie według tej listy Telerig schwytał i zabił wszystkich zdrajców, rozbijając stronnictwo probizantyjskie. W efekcie Konstantyn V zorganizował kolejną wyprawę przeciw Bułgarom, podczas której wszakże zmarł 14 września 775 roku. Pozbawione wodza wojska powróciły do Bizancjum.

Telerig zreorganizował armię kładąc podwaliny pod przyszłe zwycięstwa swych następców. Ironią losu w 777 r. rzeczywiście wybuchł przeciw niemu bunt, i chan musiał uciekać z kraju. Schronił się wtedy w Konstantynopolu, na dworze bizantyńskim. Cesarz Leon IV, syn i następca Konstantyna V nadał mu tytuł patrycjusza. Telerig ochrzcił się przyjmując imię Teofilakta i pojął za żonę krewną cesarzowej Ireny. Pozostał w Konstantynopolu do końca życia.