Pilsko - Polski Serwis Naukowy

Pilsko (słow. Pilsko) – drugi po Babiej Górze co do wysokości masyw górski w Beskidzie Żywieckim (według słowackiej regionalizacji są to Oravské Beskydy). Nazwa ta obejmuje tak cały masyw, jak i jego główną kulminację (1557 m n.p.m.), w całości leżącą po stronie słowackiej. Podszczytowe wypłaszczenie, przez które przebiega granica polsko-słowacka nosi nazwę Góry Pięciu Kopców (1542 m n.p.m.). Około 1500 m na południe od najwyższej kulminacji, po stronie orawskiej znajduje się szczyt Mechy (Pilsko Orawskie, 1479 m n.p.m.), oddzielony od głównego grzbietu przełęczą o tej samej nazwie.

Rumosz skalny – w geomorfologii zespół luźnych skał frakcji żwirowej i blokowej, zajmujący znaczną powierzchnię i o niejednorodnej genezie. Rumosze skalne mogą tworzyć się wskutek procesów stokowych, zwłaszcza osuwania i odpadania (rumoszami skalnymi są np. piargi – stożki usypiskowe w Tatrach), a także bezpośrednio w procesach wietrzenia (przykładem są np. efekty wietrzenia mrozowego – gołoborza w Górach Świętokrzyskich).

Kolej krzesełkowa - rodzaj kolei linowej. Transportuje on turystów na krzesłach (kanapach). W odróżnieniu od wyciągów orczykowych i talerzykowych umożliwiają wwożenie nie tylko narciarzy, ale także pieszych, co umożliwia ich użytkowanie nie tylko zimą, ale praktycznie przez cały rok. Dodatkowo ich konstrukcja umożliwia także transport turystów w dół stoku.

Istnieje kilka teorii dotyczących pochodzenia nazwy Pilsko. Może ona pochodzić od dawnej, pojawiającej się w XVIII-wiecznych dokumentach nazwy podszczytowej hali Pielsko (ta zaś od nazwiska właściciela, Piela.) Może też pochodzić od dawnego określenia miejsca "piłowania" czyli pozyskiwania drewna. Ludowy przekaz wiąże nazwę z "opijaniem się" orawskich zbójników, którzy mieli zbierać się na szczycie.

Dzięciołowate (Picidae) – rodzina ptaków z rzędu dzięciołowych (Piciformes). Obejmuje gatunki leśne, zamieszkujące lasy całego świata poza Australią, Nową Gwineą, Madagaskarem i innymi mniejszymi wyspami.

Orawa (słow. Orava, węg. Árva, niem. Arwa) – kraina historyczna w Europie Środkowej w dorzeczu rzeki Orawy; większa część znajduje się na terenie Słowacji. Otacza Tatry od zachodu i północnego zachodu, graniczy z Podhalem i Liptowem. Głównymi miejscowościami części polskiej są Jabłonka i Lipnica Wielka, zaś na Słowacji: Dolny Kubin, Trzciana, Namiestów, Twardoszyn, a także ośrodki wypoczynkowe: Zuberzec i Orawice.

Na najwyższej kulminacji, po stronie słowackiej, znajduje się krzyż ustawiony przez mieszkańców orawskiej wsi Mútne (Słowacja). Pod szczytem, na północno-wschodnim zboczu przy żółtym szlaku, znajduje się krzyż upamiętniający jedną z pierwszych ofiar kampanii wrześniowej, poległego w tym miejscu 1 września 1939 roku żołnierza Basika.

Grzebiące (kuraki) (Galliformes) - rząd ptaków z podgromady ptaków nowoczesnych Neornithes. Obejmuje gatunki lądowe, grzebiące, zamieszkujące wszystkie strefy klimatyczne, na całym świecie, poza niektórymi wyspami. Ptaki te przypominają z wyglądu kurę, są jednak masywniejsze, mają mocny dziób i spore pazury, co umożliwia im wyszukiwanie pokarmu w glebie. Odżywiają się nasionami, owocami i małymi zwierzętami. W grupie tej obserwuje się znaczny dymorfizm płciowy, samce są większe i barwniejsze. Grzebiące gnieżdżą się na ziemi, pisklęta są zagniazdownikami.

Płochacz halny (Prunella collaris) – mały ptak z rodziny płochaczy, zamieszkujący góry południowej Europy i Azji na wysokości ok. 2000 m n.p.m. Zasadniczo osiadły, zimą przemieszcza się jedynie w niższe partie gór. W Polsce bardzo nieliczny ptak lęgowy (375–385 par), głównie w Tatrach. Kilka do kilkunastu par gniazduje w Karkonoszach i prawdopodobnie w Bieszczadach.

Przyroda

Kopuła szczytowa Pilska zbudowana jest z piaskowców magurskich. Stoki porośnięte są mieszanym lasem dolnoreglowym, świerkowym borem górnoreglowym, zaś w górnych partiach występuje kosodrzewina, stanowiąca w tym masywie najwyższe piętro roślinności. Szczyt porośnięty jest kępami kosodrzewiny, trawą, oraz pokryty rumoszem skalnym. Pilsko objęte jest od 1971 roku (rezerwat przyrody Pilsko) po stronie polskiej na niewielkim obszarze (15,4 ha) ochroną rezerwatową, po stronie słowackiej ustanowiony w 1967 roku rezerwat obejmuje 809 ha.

Polski Klub Ekologiczny – stowarzyszenie o zasięgu ogólnopolskim. Istnieje od 1980 r. Jest pierwszą organizacją w Polsce sprzeciwiającą się polityce traktowania środowiska jako "dobra niczyjego". Zarząd Główny Polski Klubu Ekologicznego znajduje się w Krakowie. Zarząd Główny ma osobowość prawną, posiadają ją także wszystkie Okręgi, wchodzące w skład tej organizacji pozarządowej. Polski Klub Ekologiczny posiada status organizacji pożytku publicznego.

Rezerwat przyrody Pilsko – rezerwat przyrody, którego zalążki utworzono w 1971 r., miał na celu ochronę górnoreglowego boru świerkowego na wschodnim stoku Pilska, obejmującego powierzchnię ponad 15,14 ha. Rezerwat ten łączył się z jednej strony z rezerwatem słowackim i graniczył również z polskim rezerwatem Pięć Kopców o powierzchni 88,74 ha. Obecnie Pilsko i Pięć Kopców zostały połączone w jeden rezerwat. Były rezerwat Pilsko obejmuje fragment górnoreglowego boru świerkowego w podszczytowych partiach północnych stoków na wysokości 1280-1370 m. Rośnie tu 200-letni starodrzew, ugałęziony niemal do ziemi, wiele świerków przekroczyło 350 lat, ponad 30 m wysokości i 70 cm średnicy pnia w pierśnicy. Występuje na tym terenie 65 gatunków roślin naczyniowych i 26 gatunków mszaków.

Interesującymi przedstawicielami flory na Hali Kornienieckiej są między innymi: knieć górska, rzeżucha łąkowa, tojad mocny, urdzik karpacki, pięciornik złoty. Na Hali Miziowej występują między innymi: wełnianki, ostrożeń błotny, borówka brusznica. Najcenniejszymi zaś przedstawicielami roślinności hal są niebielistka trwała, czosnek syberyjski i pełnik alpejski, tworzące wyjątkowe w skali Polski zbiorowisko na Hali Cebulowej. W zaroślach kosodrzewiny spotkamy borówkę czarną, podbiałka alpejskiego, czosnek siatkowaty, widłaka alpejskiego, szarotę drobną i marchwicę pospolitą. Z rzadkich w Karpatach gatunków roślin występuje m.in. modrzewnica pospolita, wierzbownica zwieszona oraz rzadkie w całej Polsce wyblin jednolistny, czosnek syberyjski i turzyca skąpokwiatowa.

Borówka brusznica (Vaccinium vitis-idaea L.), nazywana także borówką czerwoną – gatunek rośliny wieloletniej z rodziny wrzosowatych (Ericaceae). Występuje w umiarkowanej i chłodnej strefie całej półkuli północnej. W Polsce jest pospolita zarówno na niżu, jak i w górach.

Marchwica pospolita (Mutellina purpurea (Poir.) Thell) – gatunek rośliny należący do rodziny selerowatych. Występuje w górach Europy. W Polsce występuje w Tatrach i na Podtarzu, gdzie jest rośliną dość pospolitą, w Sudetach, w Beskidach oraz na Pogórzu Spisko-Gubałowskim.

Fauna to przede wszystkim duże ssaki jak wilk, niedźwiedź, ryś oraz ptaki. Z rzadkich kuraków występuje jarząbek i głuszec. Z drapieżców spotkamy tu myszołowa i pustułkę. Z mniejszych ptaków występują: świergotek drzewny, płochacz halny, siwerniak, drozd obrożny i orzechówka. W lasach natomiast liczne są sikory, dzięcioły, czyżyki, krzyżodzioby świerkowe, dzwońce i sójki.

Naczelny Sąd Administracyjny – organ państwowy sprawujący kontrolę funkcjonowania i bezczynności lokalnej i regionalnej administracji publicznej pod względem zgodności z Konstytucją RP, prawem unijnym i ustawami. Kontroli tej podlegają organy samorządu terytorialnego i zawodowego, terenowe organy administracji rządowej oraz inne podmioty w zakresie wykonywania funkcji administracji publicznej (np. rektor uniwersytetu).

Dzwoniec zwyczajny, dzwoniec (Carduelis chloris, syn. Chloris chloris) – mały ptak z rodziny łuszczaków zamieszkujący Europę, północną Afrykę i południowo-zachodnią Azję. Z reguły osiadły, ale część północnych populacji wędrowna – przeloty II–IV I IX–XI. W Polsce średnio liczny lub liczny ptak lęgowy, rozpowszechniony w całym kraju.

Turystyka

Widok na Pilsko z Hali Rysianki

Szczyt jest bardzo popularnym wśród turystów miejscem widokowym, z szeroką panoramą na Beskidy Zachodnie, Tatry, góry Słowacji, a przy doskonałej widoczności także na wschodnie szczyty Sudetów.

W okresie zimowym na stokach opadających w stronę Korbielowa działają m.in. dwa ośrodki narciarskie:

jeden z większych ośrodków w Polsce, Ośrodek Narciarski Pilsko w Korbielowie, najwyżej – poza Kasprowym Wierchem – położony ośrodek narciarski w Polsce, z 10 wyciągami, w tym 1 wyciągiem krzesełkowym (z Korbielowa Kamiennej na Halę Szczawiny) i prawie 20 km tras narciarskich

ośrodek Kolej Baba w Korbielowie Kamiennej, tuż przy dolnej stacji ośrodka Pilsko, również z 1 wyciągiem krzesełkowym.

Wyciągi orczykowe i trasy zjazdowe wybudowano na przełomie lat 80 i 90, w tym celu wycięto 10,5 hektarów lasów oraz 0,25 hektara kosodrzewiny. Przeciwko dewastacji przyrody na Pilsku protestowało w latach 90. kilka organizacji pozarządowych między innymi Pracownia na rzecz Wszystkich Istot, Liga Ochrony Przyrody, Polski Klub Ekologiczny, kilka organizacji czeskich i słowackich, organizacje te założyły koalicję na rzecz Pilska. Efektem tych działań było uzyskanie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego nakazującego rozebranie nielegalnych wyciągów nr 8 i 9 do końca 2005 r. oraz wykonanie ekspertyzy naukowej, która wprowadziła ograniczenia w użytkowaniu tras i wyciągów (zakaz jeżdżenia po kosodrzewinie i na terenie rezerwatu ścisłego po stronie słowackiej, użytkowanie tras zależne od grubości pokrywy śnieżnej).

Niebielistka trwała, swercja trwała (Swertia perennis L.) – gatunek rośliny należący do rodziny goryczkowatych (Gentianaceae). Występuje w Europie i Azji, w Polsce głównie w wyższych partiach Karpat i Sudetów i bardzo rzadko na niżu. Status we florze Polski: gatunek rodzimy.

Glinne (także Przełęcz Korbielowska, Przełęcz Glinna, Na Glinie; słow. Hliny; 809 m n.p.m.) – przełęcz w głównym grzbiecie wododziałowym Karpat w Beskidzie Żywieckim, oddzielająca pasmo Pilska na zachodzie od pasma Babiej Góry na wschodzie. Grzbietem przełęczy biegnie polsko-słowacka granica państwowa.

U podnóża kopuły szczytowej (ok. 1270 m n.p.m.) na Hali Miziowej znajduje się schronisko PTTK oraz węzeł szlaków turystycznych.
Na szczyt prowadzą szlaki:

z Korbielowa na Górę Pięciu Kopców 1542 m n.p.m.

z węzła szlaków na Hali Miziowej na Górę Pięciu Kopców 1542 m n.p.m.

Słowackie szlaki w kopule szczytowej prowadzą:

na położoną na granicy polsko-słowackiej Górę Pięciu Kopców 1542 m n.p.m.:

graniczny szlak słowacki z przełęczy Glinka na przełęcz Glinne

na położoną po stronie słowackiej kulminację Pilska 1557 m n.p.m.:

z Góry Pięciu Kopców do Orawskiego Wesela (słow. Oravské Veselé)

Przypisy

Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
Strona poświęcona działaniom na rzecz ochrony przyrody Pilska (pol.). [dostęp 15 czerwca 2009].