Piltyń - Polski Serwis Naukowy

Na mapach: 57°13′N 21°40′E / 57.217, 21.667

Piltyń (łot. Piltene, niem. Pilten) – miasto na Łotwie, w okręgu windawskim, 1776 mieszkańców (2004), siedziba władz gminnych, położone na wschód od rzeki Windawy.

Piltyń to jedno z najmniejszych ale i najstarszych miast Łotwy. Gród w tym miejscu wzmiankowany był już w 1295 roku, prawa miejskie otrzymało w roku 1557. Dawniej był siedzibą jednego z biskupstw Kurlandii (biskupstwo kurlandzkie). Do czasów współczesnych zachowały się ruiny zamku zakonu kawalerów mieczowych z przełomu XIII i XIV wieku zbudowany przez biskupa Burcharda oraz kościół luterański z 1719 roku z zabytkowymi organami wykonanymi przez J. Kreicberga w 1722 roku. W mieście znajduje się również muzeum historyczne.

III wojna północna (wielka wojna północna) toczyła się w latach 1700-1721 pomiędzy Danią, Rosją, Saksonią, Prusami i Hanowerem (od 1715) z jednej strony a Szwecją z drugiej. Rzeczpospolita formalnie pozostawała neutralna aż do 1704 roku, ale faktycznie znaczna część walk toczyła się na jej terytorium i jej kosztem już od 1700 roku. Zakończyła się podpisaniem pokoju w Nystad, w wyniku którego wzrosło znaczenie Rosji, a Szwecja utraciła status europejskiego mocarstwa.

Zakon kawalerów mieczowych, łac. Fratres militiae Christi de Livonia, niem. Brüder der Ritterschaft Christi (inne nazwy: Zakon Liwoński, Rycerze Chrystusowi) – niemiecki zakon rycerski w Inflantach (Łotwa i Estonia), założony w oparciu o regułę templariuszy w Rydze przez biskupa Alberta von Buxhövdena w 1202 r. dla obrony i rozszerzania diecezji.

Piltyń obronił się przed najazdem litewskim (1329), uległ jednak zniszczeniu.

Od 1335 roku Piltyń stał się siedzibą biskupów kurlandzkich, a następnie kapituły, archiwum i biblioteki.

W 1557 roku miasto uzyskało prawa miejskie i herb. 20 maja 1560 (1559?) ostatni biskup kurlandzki Johann von Muenhausen, przechodząc na luteranizm sprzedał miasto królowi Danii, który przekazał je swemu bratu księciu Magnusowi von Holsteinowi. Po jego śmierci (1583) przyłączono to terytorium do Księstwa Zadźwińskiego jako ziemię piltyńską.

Rzeczpospolita Obojga Narodów (, właściwie Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie, od XVII wieku częściej znane jako Rzeczpospolita Polska) – państwo federacyjne złożone z Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego istniejące w latach 1569-1795 na mocy unii lubelskiej. Rozciągało się na większości terytorium dzisiejszej Polski, Litwy, Białorusi i Ukrainy, a częściowo także Łotwy, Estonii, Rosji, Mołdawii i Słowacji. W 1618 osiągnęło maksymalny zasięg terytorialny wynoszący ok. 990 tys. km². Liczba ludności wynosiła od 6,5 mln w 1569 do 14 mln w 1772. Panującym ustrojem była demokracja szlachecka, a głową państwa król elekcyjny.

Szwecja, Królestwo Szwecji (Sverige, Konungariket Sverige) – państwo w Europie Północnej, zaliczane do państw skandynawskich. Szwecja jest członkiem Unii Europejskiej od 1995 roku. Graniczy z Norwegią, Finlandią i Danią.

Podczas zatargu Batorego z Danią o Piltyń, Jerzy Farensbach, jako namiestnik Ozylii, odmówił posiłków duńskiej załodze Piltyna, starając się doprowadzić do kompromisu, za co król duński Fryderyk II pozbawił go namiestnictwa Ozylii.

Dania zrezygnowała ze swych pretensji do zwierzchnictwa nad Piltyniem 20 kwietnia 1585 roku, po otrzymaniu sowitego wynagrodzenia od Rzeczypospolitej.

Ziemię piltyńską dzierżawił przez jakiś czas margrabia brandenburski Jerzy Fryderyk.

Magnus Inflancki (ur. 26 sierpnia 1540 w Kopenhadze, zm. 18 marca 1583 w Piltyniu) – książę duński, książę Holsztynu, król Inflant w latach 1570-1577, książę-biskup Ozylii 1560-1572, książę-biskup Kurlandii 1560-1583

Księstwo Kurlandii, Semigalii i Piltynia (fr. Duché de Courlande, Semigallia et Piltene, niem. Herzogtum Kurland, Semgallen und Piltene) - krótkotrwałe państwo utworzone przez cesarza Napoleona na terenach obecnej południowo-zachodniej Łotwy, nawiązujące do historycznego Księstwa Kurlandii i Semigalii. Istniało przez kilka miesięcy 1812 roku, u schyłku epoki napoleońskiej.

28 października 1611 Piltyń został formalnie przyłączony do Rzeczypospolitej na blisko dwa stulecia, jako stolica powiatu w województwie inflanckim, od którego był oddzielony księstwem Kurlandii, lennem Rzeczypospolitej. Był to najbardziej na północ wysunięty powiat Rzeczypospolitej.

Łotwa (łot. Latvija, Republika Łotewska – Latvijas Republika) – państwo w Europie Północnej, powstałe po I wojnie światowej, jeden z krajów nadbałtyckich. Członek Unii Europejskiej i NATO.

Kurlandia (łot. Kurzeme – ziemia Kurów, niem. Kurland) – kraina historyczna w zachodniej części Łotwy na półwyspie nad Bałtykiem. Nazwa pochodzi od łotewskiego plemienia Kuronów (Kurów, Kursi). W szerszym kontekście nazwa używana na określenie Księstwa Kurlandii i Semigalii.

Godność starostów piltyńskich była związana z rodem von Maydell. 9 maja 1617 Piltyń kupili biskupi kurlandzccy.

W okresie potopu szwedzkiego Rzeczpospolita oddała (1656) powiat piltyński w zastaw (do 1717) rezydującym w Mitawie książętom Kurlandii z rodu Kettlerów. Starostą był w tym okresie m.in. Mikołaj Blumberk (1686).

Po uznaniu przez Rzeczpospolitą w traktacie oliwskim zagarnięcia Inflant (1660) przez Szwecję, pozostały po dawnym województwie inflanckim powiat piltyński stał się obok polsko-litewskich lenn - księstw Kurlandii i Semigalii osobną jednostką administracyjną Rzeczypospolitej.

Fryderyk II Oldenburg (ur. 1 lipca 1534 w Haderslev, zm. 4 kwietnia 1588 w klasztorze Antvorskov, gmina Slagelse) - król Danii i Norwegii w latach 1559 – 1588. Był synem Chrystiana III i Doroty saskiej.

Potop szwedzki – szwedzki najazd na Polskę w 1655 w czasie II wojny północnej (1655–1660). Formalnie zakończył go pokój w Oliwie zawarty w 1660. Wojna ta, prowadzona była nie tylko przez Szwecję, w czasie wojny zmieniały się zarówno sojusze, jak i siły obu stron. Była ona kontynuacją wcześniejszych wojen prowadzonych przez Rzeczpospolitą, miała także swoje korzenie w sporze o tron Szwecji zapoczątkowanym jeszcze przez króla Zygmunta III Wazę. Potop szwedzki pokazał słabość Rzeczypospolitej, gdyż szwedzkie sukcesy możliwe były m.in. dzięki współpracy samych Polaków, którymi kierowały różne motywy. Choć ostatecznie najeźdźcy zostali wyparci z kraju, to koszt zawartych układów był wysoki, a zniszczenia materialne i kulturowe są widoczne do dziś[potrzebne źródło].

W latach 1701-1709 zajęty przez Szwedów podczas III wojny północnej. Zamek został rozebrany przez mieszczan (1750), którzy materiał wykorzystali na odbudowę miasta po pożarze, do dziś pozostały jedynie ruiny.

Od 1795 w Cesarstwie Rosyjskim.

Od czerwca do listopada 1812 zajęte przez Napoleona, który utworzył Księstwo Kurlandii, Semigalii i Piltynia pod francusko-saskim protektoratem.

Po 1918 w składzie niepodległego państwa łotewskiego i odtąd (z przerwą na panowanie sowieckie w latach 1940-1990) dzieli z nim swe losy.

Diecezja inflancka, do 1677 wendeńska, od 1685 inflancka i piltyńska – diecezja Kościoła katolickiego ze stolicą w Wenden, istniejąca w latach 1583-1798, początkowo bezpośrednio zależna od Stolicy Apostolskiej, od 1621 sufragania metropolii gnieźnieńskiej.

Język łotewski (łot. latviešu valoda) – język z grupy języków bałtyckich, którym posługuje się w sumie ok. 1,5 mln osób, głównie na Łotwie.

Zobacz też

Diecezja inflancka

Linki zewnętrzne

Piltyń w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom VIII (Perepiatycha – Pożajście) z 1887 r.