Pionowy warsztat tkacki - Polski Serwis Naukowy

Pionowy warsztat tkacki – warsztat tkacki o konstrukcji pionowej do ręcznego wytwarzania tkanin dekoracyjnych o ograniczonej długości, np. gobelinów. Ze względu na specyficzną technikę tworzenia gobelinów, zwanych też kilimami grzebyczkowymi, pionowy układ tkaniny ułatwia twórcy jej wykonywanie i obserwowanie efektów swojej pracy. Obecnie pionowy warsztat tkacki nazywany jest ręcznym krosnem pionowym.

Tapiseria (z franc. tapisserie) – ogólna nazwa określająca jednostronną tkaninę o różnorodnej dekoracji: figuralnej (np. ze scenami mitologicznymi, biblijnymi), heraldycznej bądź zwierzęco-roślinnej (tzw. werdiura), służącą do dekoracji ścian. Potocznie termin "tapiseria" stosowany jest wymiennie z nazwami: gobelin i arras.

Tkanina – wyrób włókienniczy płaski powstający w wyniku przeplatania ze sobą (według założonego splotu) wzajemnie prostopadłych układów nitek osnowy i wątku.

Pionowy warsztat tkacki

Budowa

Elementy urządzenia:

podstawa
pionowa belka szkieletu
belki poprzeczne szkieletu
kliny łączące szkielet
podnóżki nicielnicowe
wałek tkaninowy
koło zapadkowe blokujące wałek tkaninowy
klucz (pokrętło) do nawijania i napinania tkaniny
zapadka blokująca wałek tkaninowy
przewał
tkanina
płocha
bidło
struny nicielnicowe (nicielnice)
tylna część przesmyku
wałek osnowowy z osnową
koło zapadkowe blokujące wałek osnowowy
zapadka blokująca wałek osnowowy
wałek przenoszący ruch z podnóżków na nicielnice
linki napędzające wałek 19

Konstrukcja w całości wykonywana jest z drewna. Krosna pionowe często używane są przez amatorów tkactwa artystycznego również w domu. Zastosowanie belek poprzecznych mocowanych klinami umożliwia szybki demontaż i przechowywanie w warunkach domowych. Jednak w zakładach rzemieślniczych, gdzie wytwarza się duże ilości tego typu tkanin, warsztaty budowane są w całości ze spawanych rur stalowych zamiast drewnianych belek. Są one dzięki temu bardziej sztywne i ciężkie, co jest pożądane.

Bidło – potoczna, skrócona nazwa mechanizmu bidłowego. Bidło dobija każdy wprowadzony wątek do krawędzi tkaniny, tworząc kolejne jej elementy. Bidło spełnia też inne, dodatkowe funkcje. Stanowi bieżnię dla czółenka i jest elementem napędzającym inne mechanizmy.

Przesmyk tkacki – to przestrzeń między warstwami nitek osnowy, utworzona przez mechanizm przesmykowy, umożliwiająca wprowadzenie wątku tworzącego element tkaniny.

Prymitywny, pionowy warsztat tkacki

Zastosowanie

Pierwsze prymitywne urządzenia do tkania miały formę dzisiejszego pionowego krosna tkackiego. Były to dwa pionowe słupy zakopane w ziemi, do których w górnej części przymocowana była pozioma belka. Do tej belki przywiązywano pasma skórzanych rzemieni, lian lub łyka, a później również przędzy, które stanowiły osnowę, obciążając je na dole kamieniami. Pomiędzy tymi elementami przeplatano podobny materiał (wątek), uzyskując wyroby o strukturze tkaniny. Wprowadzanie wątku było dość skomplikowane. Wątek nawinięty na cienką szeroką listwę przeplatano pod nieparzystymi i nad parzystymi nitkami, następnie w kierunku przeciwnym pod parzystymi i nad nieparzystymi nitkami osnowy, w ten sposób powstawała tkanina w najbardziej popularnym splocie płóciennym.

Czółenko tkackie – element krosna tkackiego, mechanicznie nie połączony z pozostałymi mechanizmami, będący przenośnikiem i „magazynem” wątku. Swą nazwę zawdzięcza temu, że kształtem przypomina czółno (łódkę). Wątek zmagazynowany jest w bezcewkowym nawoju lub na specjalnej tekturowej, drewnianej albo plastikowej cewce i umieszczony wewnątrz czółenka. W zależności od numeru (grubości) przędzy, jest to kilkanaście lub kilkaset metrów nitki. Koniec nitki wątku wyprowadzony jest na zewnątrz czółenka przez oczko w krosnach mechanicznych, lub przewlekacz w krosnach automatycznych. Czółenko jest przerzucane z jednej strony przesmyku na drugą przez mechanizm przerzutowy lub ręcznie na krosnach ręcznych. W czasie przelotu przez przesmyk, odwijający się z nawoju wewnątrz czółenka wątek, jest układany między nitkami osnowy, tworząc w ten sposób elementy tkaniny.

Krosno tkackie – urządzenie, mechaniczne (maszyna) lub ręczne, do tworzenia (produkcji) tkanin. Tkanina powstaje przez połączenie dwóch, prostopadłych do siebie, układów nitek (osnowy i wątku) według odpowiedniego splotu. Surowcem do produkcji tkanin jest przędza tkacka.

Obecnie krosno pionowe służy najczęściej do wykonywania kilimów grzebyczkowych, czyli tkanin w splocie płóciennym, dlatego wyposażone jest tylko w dwie nicielnice. Do jednej nicielnicy przewleczone są nieparzyste nitki osnowy, do drugiej parzyste. Uzupełnieniem warsztatu, zależnie od rodzaju wykonywanych tkanin, jest czółenko i ciężki grzebyk (widelec). Przy wytwarzaniu większości tkanin dekoracyjnych do wprowadzania wątku można używać czółenka, choć na tym warsztacie jest to dość trudne. Do przybijania wątku do krawędzi tkaniny służy wówczas bidło. Ponieważ technika tworzenia kilimów grzebyczkowych jest zupełnie inna niż typowej tkaniny, dlatego czółenko i bidło nie są używane. Bidło jest unieruchomione w górnej pozycji (takiej jak na rysunku) przy pomocy zapadki, lub po prostu zostaje przywiązane do ramy przy pomocy sznurka. W tym przypadku wątek wprowadza się ręcznie, przeplatając go palcami przez określone odcinki przesmyku i dobija przy pomocy ciężkiego grzebyka, stąd nazwa wyrobu. Czółenko i bidło są używane tylko na początku i na końcu pracy, kiedy wykonuje się kilkucentymetrowe odcinki tkaniny wątkiem z tego samego surowca co osnowa.

Kilim grzebyczkowy (gobelin) – tkanina dekoracyjna, w splocie płóciennym, wykonywana ręcznie na krosnach pionowych. Często w odniesieniu do tych tkanin używane jest określenie tkany obraz. Na ogół podobnie jak obraz tkanina ma charakter unikatowy, nie ma dwóch identycznych gobelinów.

Zobacz też

Warsztat tkacki

Krosno tkackie