Piorunian rtęci - Polski Serwis Naukowy

Piorunian rtęci(II) (rtęć piorunująca), Hg(CNO)2 – nieorganiczny związek chemiczny, stosowany jako inicjujący materiał wybuchowy.

Właściwości

Jest to białe lub szare krystaliczne ciało stałe o gęstości 4,42 g/cm³. Trudno rozpuszcza się w wodzie. Trujący. Powyżej temperatury 50 °C zaczyna się rozkładać na rtęć, azot i tlenek węgla wg równania: Hg(CNO)2 → Hg + N2↑ + 2 CO↑

a ok. 150 °C detonuje. Prędkość rozchodzenia się fali detonacji wynosi do 5,5 km/s. Powoli rozkłada się także pod wpływem światła. Ze względu na to, że łatwo wybucha pod wpływem bodźców mechanicznych (tarcie, uderzenie, nakłucie etc.), iskry elektrycznej lub podgrzania, jest używany głównie jako inicjujący materiał wybuchowy w spłonkach i detonatorach. Piorunian rtęci jest silnie trujący, dlatego współcześnie jest zastępowany innymi związkami, np. tetrazenem lub trinitrorezorcynianem ołowiu.

Azot (N, łac. nitrogenium) – pierwiastek chemiczny z grupy niemetali. Zawartość w górnych warstwach Ziemi wynosi 0,0019%. Stabilnymi izotopami azotu są 14N i 15N. Azot w stanie wolnym występuje w postaci dwuatomowej cząsteczki N2. W cząsteczce tej dwa atomy tego pierwiastka są połączone ze sobą wiązaniem potrójnym. Azot jest podstawowym składnikiem powietrza (78,09% objętości). Wchodzi w skład wielu związków, takich jak: amoniak, kwas azotowy, azotany oraz wielu ważnych związków organicznych (kwasy nukleinowe, białka i wiele innych). Azot w fazie stałej występuje w sześciu odmianach alotropowych nazwanych od kolejnych liter greckich (α, β, γ, δ, ε, ζ). Najnowsze badania wykazują prawdopodobne istnienie kolejnych dwóch odmian (η, θ).

Tarcie (pojęcie fizyczne) (opory ruchu) to całość zjawisk fizycznych towarzyszących przemieszczaniu się względem siebie dwóch ciał fizycznych (tarcie zewnętrzne) lub elementów tego samego ciała (tarcie wewnętrzne) i powodujących rozpraszanie energii podczas ruchu.

Historia

Po raz pierwszy w czystej postaci związek ten przypadkowo wyizolował w roku 1799 angielski chemik Edward Charles Howard (1774-1816).

Otrzymywanie

Piorunian rtęci otrzymuje się w reakcji kwasu azotowego(V) i azotanu rtęci(II) z etanolem lub aldehydem octowym. Roztwór kwasu azotowego i azotanu rtęci o odpowiednich proporcjach najwygodniej otrzymać rozpuszczając w ~65% kwasie azotowym rtęć w stosunku 1 g Hg na 7 ml HNO3 (różne źródła podają różne proporcje – istotny jest nadmiar kwasu). W celu otrzymania białego piorunianu rtęci, do roztworu można jeszcze dodać trochę metalicznej miedzi i kwasu solnego.

Detonacja to wybuch (fala reakcji chemicznych) rozprzestrzeniający się w materiale wybuchowym z prędkością ponaddźwiękową (z reguły wynosi kilka tys. m/s do max 10 tys. m/s), powodujący powstanie w otaczającym go ośrodku fali uderzeniowej. Na jej czole występuje bardzo wysokie ciśnienie (do ok. 500 tys. atm) i temperatura (do ok. 5800 °C).

Dyrektywa 67/548/EWG w sprawie klasyfikacji niebezpiecznych substancji chemicznych (DSD z ang. Dangerous Substances Directive) z 27 czerwca 1967 roku (z późniejszymi zmianami) jest jednym z głównych przepisów Unii Europejskiej dotyczących bezpieczeństwa chemicznego. Sporządzona z uwzględnieniem art. 100 (art. 94 w wersji skonsolidowanej) Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Gospodarczą.

Podczas reakcji wydzielają się toksyczne gazy (m.in. tlenek azotu i opary rtęci), dlatego należy ją przeprowadzać pod wyciągiem.

Przypisy

↑ Piorunian rtęci (ang. • niem.) w bazie IFA GESTIS. Institut für Arbeitsschutz der Deutschen Gesetzlichen Unfallversicherung (IFA).
↑ Informacje o klasyfikacji i oznakowaniu substancji wg załącznika I Dyrektywy 67/548/EWG: Piorunian rtęci (pol.) (tymczasowo niedostępne) w bazie European chemical Substances Information System. Instytut Ochrony Zdrowia i Konsumenta.
Piorunian rtęci – podsumowanie (ang.). PubChem Public Chemical Database.
Małgorzata Galus: Tablice chemiczne. Warszawa: Wydawnictwo Adamantan, 2008. ISBN 978-83-7350-105-8.