Pisz - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy miasta. Zapoznaj się również z: inne znaczenia hasła Pisz.

Pisz (wymowa (dawniej Jańsbork albo Jansbork, niem. Johannisburg, prus. Pīsis) – miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie piskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Pisz, położone w południowo-wschodniej części Krainy Wielkich Jezior Mazurskich, nad jeziorem Roś i nad wypływającą z niego rzeką Pisą. Miasto otacza Puszcza Piska. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. suwalskiego.

Tatarzy (nazwa własna: Tatarlar / Татарлар) - grupa ludów tureckich wschodniej Europy i centralnej Azji. Nazwa Tatar pochodzi prawdopodobnie od słowa Tartar - mitologicznego piekła. Ludziom w napadniętej Europie Wschodniej (XIII wiek) stepowi wojownicy wydawali się przybyszami z piekieł. Nazwa się przyjęła i od słowa Tartarzy (przybysze z piekieł) powstała obecna nazwa Tatarzy.
Ratusz (niem. Rathaus, dosł. dom rady) – reprezentacyjny budynek użyteczności publicznej, zwykle tradycyjna siedziba samorządowych władz miejskich. Ratusz budowano najczęściej na planie prostokąta i nadawano mu formę monumentalną.

Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 19 439 mieszkańców.

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 10,08 km².

Gmina Pisz jest największą obszarowo gminą w Polsce – 634 km². Około 2/3 jeziora Śniardwy leży w jej granicach.

Historia

ok. 160 r. – informacja o Galindach w pracy geografa z Aleksandrii Klaudiusza Ptolemeusza

1254 – Papież Innocenty IV nadał Galindię we władanie książętom mazowieckim

1255 – Książę kujawski Kazimierz zrzekł się Galindii na rzecz Zakonu krzyżackiego

1343 – częściowe wytyczenie granicy z Mazowszem

1344/1345 – wzniesienie zamku obronnego na prawym brzegu rzeki Pisy,

1361 – oblężenie i spalenie zamku przez księcia litewskiego Kiejstuta,

1366 – ponowny szturm i zburzenie zamku przez Litwinów,

1367 – Komtur bałgijski Ulryk Fricke nadał prawa bartne osadzie przy zamku Johannisburg

1379 – Ziemię Piską odwiedził Wielki Mistrz Zakonu Krzyżackiego Winrich von Kniprode

1422 – początek planowego osadnictwa na terenie powiatu piskiego,

Pisz powstał jako osada bartnicza, funkcjonująca jako wieś zagrodnicza, zasiedlona wolnymi pruskimi, posiadającymi prawo bartnictwa, rybołówstwa i myślistwa. Na początku XV w. (1424 r.) pojawiła się w dokumentach wzmianka o sołtysie, co wskazywałoby na funkcjonująca już wieś. Wspomniany sołtys wymieniany jest także jako starosta bartny w 1450 r. Prawdopodobnie w tym czasie w pobliżu zamku funkcjonowały już karczmy i kramy rzemieślnicze.

Olsztyn (niem. Allenstein ?/i, dawniej hist. pol. Holstin, łac. Holsten, prus. Alnāsteini) – największe miasto i stolica województwa warmińsko-mazurskiego, powiat grodzki Olsztyn, stolica powiatu ziemskiego olsztyńskiego, archidiecezji warmińskiej, a od 1992 r. metropolii warmińskiej i luterańskiej diecezji mazurskiej. Główny ośrodek gospodarczy, edukacyjny i kulturowy, siedziba władz i najważniejszych instytucji regionu, a także ważny węzeł kolejowy i drogowy. Według danych GUS populacja Olsztyna wynosi 176 457 (stan na 31.12.2009).
Mustvee – miasto i gmina miejska we wschodniej Estonii, w prowincji Jõgeva. Leży nad jeziorem Pejpus. Liczy 1756 mieszkańców (2006). Mniej więcej połowę z nich stanowią Rosjanie.

1449 – Potwierdzone istnienie kościoła i szkoły, budowa mostu zwodzonego na Pisie,

1451 – pobyt w Piszu wielkiego mistrza Ludwika von Erlichshausena; nieudana próba lokacji miasta. Przywilej lokacyjny nadawał 200 łanów na prawie chełmińskim, a sołtysem i zasadźca jednocześnie był niejaki Wawrzyniec Allwun i otrzymał 30 łanów i trzy parcele w mieście. Na utrzymanie plebana wyznaczono 10 łanów. Mieszkańcy lokowanego miasta otrzymali 110 łanów wolnych od obciążeń oraz 50 łanów czynszowych, dla których wyznaczono 10 lat wolnizny. Wojna trzynastoletnia uniemożliwiła zasiedlenie miasta i nadanej ziemi.

1455 – powstanie chłopskie podczas wojny trzynastoletniej, zajęcie zamku piskiego przez powstańców

1519-1521 – ostatnia wojna polsko-krzyżacka; zajęcie zamku przez oddział polski pod dowództwem Jerzego Talfusa,

1525 – Sekularyzacja Zakonu Krzyżackiego; początki luteranizmu na Mazurach,

1639 – pobyt w Piszu króla polskiego Władysława IV,

1645 – Pisz otrzymał prawa miejskie nadane przez elektora Fryderyka Wilhelma,

1656-57 – częściowe zniszczenie ziemi piskiej przez Tatarów w okresie potopu szwedzkiego,

1658 – osiedlenie arian na Ziemi Piskiej,

1665 – synod ariański w Kotle,

1694 – pożar Pisza,

1697-98 – rozbudowa zamku

1698 – konferencja na zamku piskim króla Augusta II i elektora brandenburskiego Fryderyka I Hohenzollerna. Podczas "wielkich łowów" towarzyszących wizycie padły ostatnie żubry w Puszczy Piskiej,

1709-11 – epidemia dżumy (w Piszu zostało przy życiu 14 mieszkańców),

1709 i 1734 – pobyt w Piszu króla Stanisława Leszczyńskiego,

1794 – działania wojenne związane z powstaniem kościuszkowskim,

1798 – rozpoczęto prace przy uspławnianiu rzeki Pisy

1803 – rozwiązanie parafii ariańskiej w Kosinowie,

1805 – powstanie zakładu hutniczego przerobu rudy darniowej w Wądołku (działał do 1889 r.),

1806-13 – przemarsze wojsk francuskich i rosyjskich w epoce napoleońskiej,

1809-1814 – okres wojen napoleońskich (ograbienie miasta i okolic),

1813 – pobyt w Piszu cara Aleksandra I,

1814 – uruchomienie żeglugi z Pisza do Rynu i Gdańska,

1818 – Pisz został siedzibą powiatu,

1830 – organizowanie się ochotniczych oddziałów wojskowych na terenie ziemi piskiej wspierających powstanie listopadowe w Polsce,

1843 – odbudowa zniszczonego kościoła w Piszu,

1856 – powstanie w Piszu straży pożarnej,

1863 – udział mieszkańców ziemi piskiej w powstaniu styczniowym,

1884-1885 – połączenie kolejowe Pisza z Olsztynem i Ełkiem,

1900 – budowa ratusza,

1901 – w parafii piskiej mieszkało 5000 Polaków i 3800 Niemców,

1903 – oddanie do użytku cegielni silikatowej,

1905 – budowa linii kolejowej Pisz – Orzysz,

1907 – założenie wodociągu i gazowni,

1908 – otwarcie szpitala powiatowego; budowa linii kolejowej Pisz – Dłutowo,

1910 – w powiecie piskim 33.344 osoby zadeklarowały jako ojczysty język polski, zaś 16 379 osób – język niemiecki,

1913 – powstanie rzeźni miejskiej,

1914 i 1915 – dwukrotna okupacja Pisza przez Rosjan podczas I wojny światowej,

1920 – plebiscyt na Warmii, Mazurach i Powiślu; w powiecie piskim za Niemcami pada 33.817 głosów, za Polską – jedynie 14

1925 – zbudowanie podstacji elektrowni,

Ratusz w Piszu

1933 – przeprowadzenie generalnego remontu kościoła pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela,

24/25 I 1945 – zajęcie Pisza przez żołnierzy Armii Czerwonej z 307 dywizji piechoty dowodzonej przez generała majora B. Dołmatowa; zniszczenie zabudowy miasta w niemal 70%

1945 – przyłączenie miasta do Polski, wysiedlenie ludności uznanej za niepolską

1945

przeniesienie siedziby starostwa z Białej Piskiej do Pisza,

otwarcie szkoły podstawowej,

uruchomienie elektrowni i poczty,

powołanie Urzędu Ziemskiego,

powołanie spisu powszechnego (w powiecie mieszkało 700 osób),

powstał PSS "Osadnik w Piszu",

1946 – powołano Powiatową Radę Narodową,

1948 – uruchomiono Piskie Zakłady Przemysłu Sklejek,

1960 – oddano do użytku budynek Domu Kultury w Piszu,

1969 – powstało Muzeum Ziemi Piskiej,

1975 – na skutek reformy administracyjnej w Polsce powiat Pisz został zlikwidowany,

1987 – w Turnieju Miast Pisz przegrał ze Słubicami,

1989 – pierwsze demokratyczne wybory do samorządu gminnego. Burmistrzem Pisza zostaje Andrzej Wróblewski. W następnych latach (do 2002) urząd ten piastuje Janusz Puchalski,

1995 – ukazał się pierwszy numer nowej edycji czasopisma popularno – naukowego "Znad Pisy",

1998 – podpisanie porozumienia o partnerstwie między Piszem a powiatem Schleswig-Flensburg;

1999 – po reformie administracyjnej ponowne powołanie starostwa powiatowego. Starostą zostaje Marek Konopka,

2000 – Radosław Sobczak z Pisza zakwalifikował się jako jedyny Polak do finału Konkursu Chopinowskiego,

2002 – 4 lipca nad Puszczą Piską przechodzi największy w historii huragan. W samym tylko Nadleśnictwie Pisz w ciągu 15 minut uszkodzonych zostaje 12 tys. ha lasów,

2002 – wybory samorządowe: burmistrzem zostaje Andrzej Szymborski, a starostą Zbigniew Włodkowski,

2004 – uruchomienie ekologicznej ciepłowni dla miasta Pisz. Jest to największa tego rodzaju ciepłownia w Polsce, która wykorzystuje tylko odnawialne źródła energii – biomasę. Inwestycja współfinansowana przez EkoFundusz.

2009 – 26 czerwca nastąpiło otwarcie nowego mostu nad Pisą.

Zabytki

Kościół pw. św. Jana Chrzciciela

Pisz nie obfituje w zabytki. Częste pożary i wojny, które nawiedzały miasto, zmiotły z powierzchni ziemi budowle wzniesione w dawnych wiekach.

Puszcza Piska – największy kompleks leśny na Mazurach. Przylega do Mazurskiego Parku Krajobrazowego, oraz do Niziny Mazurskiej. Dawna nazwa to Puszcza Jańsborska (niem. Johannisburger Heide).
Plebiscyt na Warmii, Mazurach i Powiślu 11 lipca 1920 – jeden z dwóch plebiscytów dotyczących Polski, wyznaczonych w 1919 r. w wersalskim traktacie pokojowym, kończącym I wojnę światową.

Najstarszym zabytkiem jest wieża kościoła pod wezwaniem św. Jana; odbudowana po pożarze z 1694 roku przetrwała w mało zmienionej formie. Na uwagę zasługują ściany z ryglówki wzniesione w 1737 roku.

Wieża jest murowana i otynkowana; składa się z trzech kondygnacji z otworem wejściowym na osi, zamykającym się półkoliście. Dach wieży, namiotowy, przechodzi w latarnię ośmioboczną. Na niej znajduje się zegar, a od 1739 roku krzyż. Hełm wieży pochodzi z czasów późniejszych. Sam kościół, wzniesiony w ostatnich latach XVII wieku, został przebudowany w 1843 roku.

Kościół Zielonoświątkowy w Rzeczypospolitej Polskiej – chrześcijański wolny kościół protestancki o charakterze ewangelikalnym nurtu zielonoświątkowego; drugi, pod względem wielkości Kościół protestancki w Polsce (po Kościele Ewangelicko-Augsburskim w RP), posiadający ponad 23 tysięcy wiernych zrzeszonych w ramach 217 zborów; największy polski Kościół protestancki nurtu ewangelicznego; największa, choć nie jedyna, wspólnota zielonoświątkowców w Polsce, związana z pentekostalną tradycją amerykańskich Zborów Bożych i przyjmująca ustrój kongregacjonalno-synodalny. Kościół Zielonoświątkowy w RP jest członkiem Europejskiej Wspólnoty Zielonoświątkowej, Światowej Wspólnoty Zborów Bożych, Towarzystwa Biblijnego w Polsce oraz Aliansu Ewangelicznego w RP. Organem prasowym Kościoła jest miesięcznik Chrześcijanin. Siedzibą władz Kościoła jest miasto stołeczne Warszawa. Podstawą prawną działalności Kościoła jest Ustawa o stosunku Państwa do Kościoła Zielonoświątkowego w Rzeczypospolitej Polskiej z dn. 20 lutego 1997. Kościół Zielonoświątkowy w RP jest wpisany do rejestru Kościołów i związków wyznaniowych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w dziale A, pod numerem 15. Obecnym Przewodniczącym Naczelnej Rady Kościoła i Prezbiterem Naczelnym Kościoła jest bp Marek Kamiński.
Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.

We wnętrzu kościoła zachował się ołtarz główny z okresu późnego renesansu, odnowiony w 1696 roku oraz barokowa ambona pochodząca z 1701 roku. Z XVII wieku pochodzą: krucyfiks drewniany, polichromowany, polichromowany pelikan oraz chrzcielnica.

W mieście obejrzeć można ślady po byłym zamku krzyżackim przy ul. Gizewiusza. Z dawnej zabudowy miejskiej zachowały się trzy domy w stylu barokowym: parterowy przy ulicy Rybackiej 8 oraz piętrowe przy Lipowej 5 i 22 (stara numeracja). Dom przy ulicy Rybackiej pochodzi z XVIII wieku, a domy przy ulicy Lipowej z XIX wieku. Wszystkie są murowane, otynkowane, założone na planie prostokąta, dwudzielne.

Zakon krzyżacki – pełna nazwa brzmi: Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (Zakon Krzyżacki, Zakon Niemiecki, łac. Ordo fratrum domus hospitalis Sanctae Mariae Theutonicorum in Jerusalem, Ordo Teutonicus, OT, niem. Orden der Brüder vom Deutschen Haus Sankt Mariens in Jerusalem, Deutscher Orden, DO) – zakon rycerski, jeden z trzech największych, obok joannitów i templariuszy, które powstały na fali krucjat w XII wieku. Zakon na wiele setek lat opanował obszary późniejszych Prus Wschodnich oraz dzisiejszej Łotwy i Estonii tworząc z tych ziem Prusy Zakonne. Zakon podbił także niektóre ziemie Polski i Litwy.
Sołtys (niem. Schultheiß od śrdw. łac. scultetus) – osoba będąca przedstawicielem lokalnej społeczności, przeważnie wiejskiej. Jego rola począwszy od średniowiecza ulegała poważnym zmianom i od 1990 roku w Polsce jest organem wykonawczym sołectwa.

Baszta

Zabytkowe domy przy ulicy Rybackiej oznaczone numerami: 9, 12, 13, 15, 16, 17, 18 i 30 pochodzą z pierwszej połowy XIX wieku. Wszystkie są parterowe, murowane, tynkowane, założone na planie prostokąta.

Przy placu Daszyńskiego, z bogatej niegdyś secesyjnej zabudowy miasta pozostały jedynie dwa zabytkowe budynki (nr 8 i 14). Do rejestru zabytków wpisano neogotycki ratusz i stojący obok budynek w tym samym stylu. Wzniesiono je w 1900 roku za pieniądze pochodzące z kontrybucji po wygranej wojnie z Francją w 1871 roku. Mieści się w nim między innymi Muzeum Ziemi Piskiej, Starostwo Powiatowe i Urząd Stanu Cywilnego.

Żubr (Bison bonasus) – gatunek łożyskowca z rodziny krętorogich, rzędu parzystokopytnych. Aktualnie populacja żubrów na świecie liczy ok. 3400 osobników, z czego 650 żyje w Polsce na terenie Puszczy Białowieskiej, Puszczy Boreckiej, Puszczy Piskiej, Puszczy Rominckiej,Puszczy Knyszyńskiej, Nadleśnictwa Mirosławiec, Nadleśnictwa Kobiór oraz w Bieszczadach (kolejnych ok. 150 żubrów znajduje się w zamkniętych hodowlach).
Ryn (niem. Rhein, prus. Rins) – miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie giżyckim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Ryn. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. suwalskiego.

Na zapleczu ratusza znajduje się neogotycka baszta. Obok na skwerku wystawiona została tzw. Kamienna Baba – pamiątka pozostawiona przez Prusów, a odnaleziona w pobliskich Wejsunach w 1872 r. Obelisk z różowawego głazu (140 cm wys.), z niewyraźnie zarysowaną twarzą, przedstawia prawdopodobnie jakiegoś staropruskiego boga. Niedaleko placu Daszyńskiego znajduje się kościół ewangelicko-augsburski.

Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina, nazywany często Konkursem Chopinowskim – najstarszy i jeden z najbardziej prestiżowych konkursów wykonawczych na świecie, odbywający się co 5 lat w Warszawie. Jest jednym z niewielu konkursów muzycznych na którym wykonywane są utwory jednego kompozytora. Został zainicjowany przez polskiego pianistę, profesora Jerzego Żurawlewa (1886-1980).
Gmina Pisz to gmina miejsko-wiejska w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie piskim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie suwalskim.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)