Piszczałka organowa - Polski Serwis Naukowy

Różne typy piszczałek organowych:
1. piszczałka labialna metalowa otwarta
2. piszczałka labialna drewniana kryta
3. piszczałka i roztrąb głosu językowego

Piszczałka organowa - element organów piszczałkowych wydający jeden dźwięk , występujący w tym instrumencie w liczbie od kilkudziesięciu do nawet kilkudziesięciu tysięcy sztuk. Ze względu na budowę i źródło dźwięku, piszczałki dzieli się na:

Tektura – najgrubszy materiał papierniczy (ma do 11 mm grubości). Powstaje przez sprasowanie kilkunastu warstw masy papierniczej. Do jej wyrobu używa się grubszych włókien ścieru drzewnego, szmat, makulatury, nie dodaje się jednak wypełniaczy. Tektura nie nadaje się do pisania. Rozróżnia się kilka gatunków tektury: białą, brązową, szarą, techniczną.

Strojenie instrumentów muzycznych – regulacja wysokości dźwięków wytwarzanych przez instrument muzyczny, w celu zapewnienia wzajemnej zgodności harmonicznej interwałów pomiędzy dźwiękami w obrębie tego instrumentu oraz w celu uzyskania zgodności z innymi instrumentami przeznaczonymi do wspólnej gry w zespole instrumentalnym (np. orkiestrze).

wargowe (labialne - należące do grupy aerofonów)

języczkowe (stroikowe -należące do grupy idiofonów).

Budowa

Piszczałka ma kształt długiego, wąskiego słupa o przekroju prostokątnym lub okrągłym. Zawsze posiada możliwość nieznacznej zmiany wysokości tonu w celu strojenia.
Wykonana jest z metalu (cyny, ołowiu, cynku, stopu miedzi i mosiądzu), drewna lub, bardzo rzadko z innego materiału, np. żelazobetonu, szkła, kartonu, plastiku.
Może być otwarta lub przykryta od góry szpuntem (np. Flet kryty). Z dwóch piszczałek o tej samej długości piszczałka kryta wydaje dźwięk o oktawę niższy, niż piszczałka otwarta. Zależy to od charakterystyki danego głosu. Czasami, z braku miejsca w szafie organowej piszczałki najniższych dźwięków wykonuje się dwa razy krótsze, a zarazem przykrywa się je, co daje ten sam efekt. Spotykane są również tzw. głosy przedęte, których piszczałki wydają dźwięk o oktawę wyższy, niż wynikałoby to z faktycznej długości piszczałki (popularne w dyspozycjach romantycznych wszelkie Flety harmoniczne). Dla głosów krytych podaje się nie ich długość faktyczną, ale tę, którą słychać, np. głos kryty Bourdon, którego najdłuższa piszczałka ma długość faktyczną 8', opisuje się: Bourdon 16' . Analogicznie dla głosów przedętych.

Tworzywa sztuczne – materiały składające się z polimerów syntetycznych (wytworzonych sztucznie przez człowieka i niewystępujących w naturze) lub zmodyfikowanych polimerów naturalnych oraz dodatków modyfikujących takich jak np. napełniacze proszkowe lub włókniste, stabilizatory termiczne, stabilizatory promieniowania UV, uniepalniacze, środki antystatyczne, środki spieniające, barwniki itp. Termin "tworzywa sztuczne" funkcjonuje obok niepoprawnych często stosowanych żargonowych określeń takich jak: plastik lub plastyk. Najbardziej poprawnym terminem obejmującym wszystkie materiały zawierające jako główny składnik polimer, bez rozróżniania, czy jest on pochodzenia sztucznego czy naturalnego, jest określenie "tworzywa polimerowe".

Idiofony (instrumenty muzyczne samobrzmiące) – grupa instrumentów muzycznych w systematyce instrumentologicznej Curta Sachsa, w których wibratorem (źródłem dźwięku) jest ciało stałe mające niezmienną, naturalną sprężystość.

Rozmiary

Wielkość piszczałek może wynosić od kilku milimetrów (bez nogi zwanej też stopą) - tony bliskie ultradźwiękom, aż po 10, a nawet wyjątkowo do 20 metrów wysokości - tony bliskie infradźwiękom (w zaledwie kilku instrumentach na świecie). Największe piszczałki organów należą do głosów sekcji pedału. Najpopularniejszym z nich jest 16-stopowy Subbas, w organach wielkich spotyka się również głosy 32-stopowe oraz niezwykle rzadko, zbudowane z potężnych rezonatorów, basy 64-stopowe. Oprócz długości piszczałek decydującym parametrem jest szerokość a w dalszej kolejności parametry wycięcia warg, oraz przebieg tych parametrów na przestrzeni całego głosu. Mówimy więc o menzurze piszczałki albo głosu.

Miedź (Cu, łac. cuprum) – pierwiastek chemiczny, z grupy metali przejściowych układu okresowego. Nazwa miedzi po łacinie (a za nią także w wielu innych językach, w tym angielskim) pochodzi od Cypru, gdzie w starożytności wydobywano ten metal. Początkowo nazywano go metalem cypryjskim (łac. cyprum aes), a następnie cuprum. Posiada 26 izotopów z przedziału mas 55-80. Trwałe są tylko dwa: 63 i 65.

Klarnet (klarynet, wł. clarinetto) – instrument dęty drewniany z grupy aerofonów stroikowych z pojedynczym stroikiem. Do tej samej rodziny należą także saksofony.

Stopaż

Stopaż każdego głosu to długość piszczałki przypadającej w danym głosie na C wielkie nietransponowane, wyrażona w stopach (jedna stopa to ok 30,5 cm). Głos 8' (ośmiostopowy), to taki, którego najdłuższa piszczałka wydaje dźwięk C (ok 64 Hz). 16' - to głos o oktawę niższy od niego (czyli C1 (C kontra)), 4' - wyższy o oktawę od 8', a o dwie oktawy od 16' itd. Długość piszczałek zmniejsza się wraz ze wzrostem wysokości wydawanych dźwięku. Określenie stopażu znajduje się na manubriach obok nazwy głosu.

Mosiądz – stop miedzi i cynku, zawierający do 40% cynku. Może zawierać dodatki innych metali, takich jak ołów, aluminium, cyna, mangan, żelazo, chrom oraz krzem. Topnieje w temperaturze ok. 1000 °C (zależnie od gatunku).

Szkło – według amerykańskiej normy ASTM-162 (1983) szkło zdefiniowane jest jako nieorganiczny materiał, który został schłodzony do stanu stałego bez krystalizacji.

Głos

Rodzaje i kształt piszczałek:
Głosy labialne metalowe: 1. Pryncypał, 2. Flet otwarty, 3. Gamba, 4. Spitzflöte (szpicflet), 5. Trichterflöte, 6. Gedekt (Gedakt), 7. Flet kryty, 8. Kwinta, 9. Rohrflöte (flet rurkowy), 10. Spitzgedackt
Głosy labialne drewniane: 11. Pryncypał, 12. Flet otwarty, 13. Gedekt (Gedakt), 14. Flet kryty
Głosy językowe: 15. Trompete, 16. Krummhorn, 17. Dulzian (dulcjan), 18. Regal, 19. Trompetenregal, 20. Trichterregal, 21. Doppelkegelregal

Grupa piszczałek wydających dźwięk o jednakowej barwie tworzy głos organowy.

Oktawa - interwał prosty zawarty między ośmioma kolejnymi stopniami skali muzycznej. W szeregu zasadniczym naturalnie występuje oktawa czysta. Zastosowanie znaków chromatycznych pozwala zmienić jej rozmiar.

Obój – instrument dęty drewniany z grupy aerofonów stroikowych. Obój należy do grupy instrumentów z podwójnym trzcinowym stroikiem. Do tej samej rodziny należą także rożek angielski, fagot i kontrafagot. Powszechnie skala (zakres dźwięków muzycznych) instrumentu wynosi od b do g3, rzadziej do a3. Osiągnięcie wysokości dźwięków wyższych ( do c4) wymaga dużych umiejętności grającego. Instrument to podłużna rura, lekko stożkowa, zakończona lejkowatym rozszerzeniem. Otwory nawiercone na długości instrumentu otwierane i zamykane są klapami. W instrument dmie się za pośrednictwem cienkiej, metalowej rurki (otoczonej korkiem, na którą nawija się podwójną trzcinkę) ze stosunkowo dużym ciśnieniem, a jednocześnie niewielką ilością powietrza. Stroik umieszczony u wylotu rurki, składa się z dwóch listków wykonanych z trzciny o nazwie Arundo donax – i złożonych ze sobą. Powietrze przepływając pomiędzy nimi wywołuje ich wibrację, drganie. Korpus instrumentu tradycyjnie wykonywany jest z drewna, najczęściej afrykańskiego blackwoodu (Dalbergia melanoxylon), istnieją także egzemplarze wykonane z drewna rosewood (Dalbergia nigra). Standardowa długość instrumentu wynosi ok. 60 cm. Obój charakteryzuje się melancholijnym, śpiewnym i dość przenikliwym brzmieniem co predestynuje go do roli instrumentu solowego. Świetnie sprawdza się także w muzyce filmowej.

Głosy w organach dzieli się na:

labialne (wargowe)

stroikowe (językowe)

Głosy wargowe

Dźwięk powstaje w wyniku zaburzeń przepływu powietrza w szczelinie jaką tworzą wargi piszczałki. O wysokości dźwięku wydobywanego z piszczałki decyduje jej długość. O barwie dźwięku decydują: szerokość piszczałki, kształt korpusu i wysokość wycięcia wargi oraz rodzaj materiału. Głosy wargowe dzieli się na następujące rodziny:

Trąbka – Instrument dęty blaszany. Najpopularniejszy z tej grupy instrumentów, do których należą także: róg (waltornia), puzon, tuba i wiele innych. Trąbka jest instrumentem transponującym - jej najpopularniejszym strojem jest B, lecz występują także trąbki C, Es, D, F lub A. Jest to związane z tradycją pochodzącą jeszcze z czasów, w których instrumenty dęte blaszane bez systemu wentyli wydawały tylko szereg tonów naturalnych - dlatego też występowały różne odmiany instrumentu, przeznaczone do grania w różnych tonacjach (z niewielką ilością znaków przykluczowych). Trąbka w stroju B przyjęła się z powodu swego optymalnego brzmienia i wymagań technicznych stawianych instrumentaliście w kwestii zadęcia. Skala instrumentu: (zakres dźwięków) – od fis małego do c³. Oprócz najbardziej popularnych odmian trąbki używane są:

Puzon — instrument dęty blaszany z grupy aerofonów ustnikowych, lub językowy głos organowy (najczęściej szesnastostopowy) umieszczany w sekcji puzonu, o silnie korzennej barwie. Do grupy areofonów ustnikowych należą także: róg (waltornia), trąbka, tuba i wiele innych.

Pryncypały - podstawowy głos w organach. W jego brzmieniu zachowana jest równowaga między prymą a tonami harmonicznymi. Wydają dźwięk stanowczy i pełny, niepodobny do dźwięku żadnego innego instrumentu - głosy typowo kojarzące się z organami. Są to na przykład: Pryncypał we wszystkich wielkościach (32', 16', 8', 4', 2'), Oktawa 4' , Superoktawa 2' , Prestant, Montre

Flety - charakteryzują się ubogim w przydźwięki harmoniczne brzmieniem z bardzo mocna podstawą. Są to głosy o barwie miłej, głębokiej, czasami rzewnej, np. Bachflet, Flet major, Koncertflet, Flet kryty.

Kryte - głos zbudowany zawsze z piszczałek krytych lub półkrytych. Zazwyczaj mają brzmienie przypominające brzmienie fletu, ale nie należą do tej rodziny. Są to np.: Subbass, Bourdon, Gedackt.

Smyczkowe to bardzo wąsko menzurowane i ciche głosy, nierzadko przedęte, gdzie przydźwięki dominują nad prymą dając brzmienie zbliżone do instrumentów smyczkowych. Są to na przykład: Aeolina, Gamba, Viola, Cremona

Głosy językowe

Dźwięk w nich powstaje na skutek zaburzeń w przepływie powietrza wywołanych przez drgania, najczęściej mosiężnej, blaszki (języczka), tak jak w fisharmonii czy w harmonijce ustnej. O barwie głosu językowego decyduje kształt języczka, jego wygięcie, kształt i wielkość rynienki, na której języczek jest umieszczony, oraz wielkość, kształt i materiał rezonatora. Głosy językowe dzieli się na dwie rodziny:

Infradźwięki – fale dźwiękowe niesłyszalne dla człowieka, ponieważ ich częstotliwość jest za niska, aby odebrało je ludzkie ucho. Słonie i wieloryby, które słyszą infradźwięki wykorzystują je do komunikacji na duże odległości.

Organy piszczałkowe to klawiszowy, aerofoniczny oraz idiofoniczny instrument muzyczny; budowany najczęściej w kościołach, salach koncertowych, synagogach reformowanych, aulach. Organy piszczałkowe są największym instrumentem nieporównywalnym z żadnym innym, jaki został wymyślony, pod względem rozmiarów przestrzennych, ilości źródeł fal dźwiękowych, sumarycznej mocy emitowanej do otoczenia, dynamiki i bardzo często różnorodności barw i możliwości kolorystycznych, a także pod względem złożoności konstrukcyjnej. Przewyższają nawet w wielu aspektach orkiestrę symfoniczną, chociaż na organach gra tylko jeden człowiek. Rozpiętość skali dźwięków dużych organów wynosi ok. 10 oktaw, co jest porównywalne z zakresem dźwięków odbieranych przez ludzki słuch (od 16 Hz do ok. 16 kHz), jednakże są instrumenty na świecie posiadające jeszcze większą skalę (patrz niżej).

Przelotowe - zwane inaczej wolnowibrującymi

Odbijające

Głosy językowe wydają najbardziej charakterystyczny dźwięk, o barwie naśladującej popularne aerofony, np. donośną trąbkę, puzon i aerofony stroikowe np. obój, klarnet - same jednak należą do rodziny idiofonów, bowiem wysokość ich brzmienia nie jest uzależniona od wysokości słupa powietrza w rezonatorze, ale od częstotliwości drgań języczka.

Głosy mieszane, wielochórowe

Innym rodzajem głosów organowych są głosy mieszane, budowane z piszczałek głosów przedstawionych powyżej (głosy mieszane językowe zdarzają się niezwykle rzadko). Normalnie do każdego klawisza w danym głosie (registrze) przyporządkowana jest jedna piszczałka. Wyjątkiem są głosy wielorzędowe, głosy mieszane, w których każdemu klawiszowi przypisanych zostało więcej piszczałek niż jedna, np. Mikstura, Zimbel, Scharf itp. - składają się z dźwięków harmonicznych, dodają blasku głosom zasadniczym, a także w przypadku dobrze nastrojonych mikstur wzmacniają i pogłębiają brzmienie całego instrumentu.
Sesquialtera, Kornet - nadają solową barwę i moc głosom zasadniczym.
Vox coelestis, Unda maris - to głosy dwuchórowe, przy czym jeden chór jest nastrojony prawidłowo, natomiast drugi jest delikatnie odstrojony, co powoduje ich specyficzną barwę.
Głosy rezultowane - wykorzystujące dudnienia harmoniczne. Współbrzmienie chóru 16' z chórem 10 2/3' powoduje złudne brzmienie głosu 32'.

Linki zewnętrzne

Encyklopedia głosów organowych wraz z próbkami brzmień niektórych głosów.