Piwonia - roślina - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy rośliny. Zapoznaj się również z: inne znaczenia tego słowa.

Paeonia veitchii

Piwonie ogrodowe

Piwonia (Paeonia L.) – jedyny rodzaj należący do rodziny piwoniowatych (Paeoniaceae). Należą do niego ok. 33 gatunki. Pochodzą głównie z obszarów Europy i Azji o umiarkowanym klimacie, jedynie 2 gatunki pochodzą z zachodniego wybrzeża Ameryki Północnej. Gatunkiem typowym jest Paeonia officinalis L..

Jaskrowe (Ranunculidae Takht. ex Reveal) – jedyna podklasa roślin zielnych wyróżniona w klasie Ranunculopsida Brongn. w systemie Reveala. W nowszych systemach (system APG I, APG II) ani podklasa, ani klasa nie jest wyróżniana. Taksony skupione przez Reveala w podklasie są w istocie grupą niemal monofiletyczną, jedynie zaliczone tu w randze rzędu piwoniowce Paeoniales okazały się być kladem w obrębie skalnicowców Saxifragales (oznaczony tam w randze rodziny jako piwoniowate Paeoniaceae). Ze względu na bliskie pokrewieństwo pozostałych grup roślin w systemie APG II zaliczane są one wszystkie w randze rodzin do rzędu jaskrowców Ranunculales.

Grupa siostrzana (ang. sister–group) – w systematyce kladystycznej grupa organizmów powstała z jednej linii ewolucyjnej (grupy macierzystej) po jej rozszczepieniu. Dwie grupy siostrzane wraz ze swym wspólnym przodkiem stanowią grupę monofiletyczną. Gatunki należące do grupy siostrzanej charakteryzują się pewnymi specyficznymi, wspólnymi cechami (synapomorfiami), które nie występują jednak w grupie macierzystej (są ewolucyjnie nowe).

Charakterystyka

Większość gatunków to byliny, ale część z nich to niewysokie krzewy (do 2,5 m wysokości). U wszystkich gatunków liście są sezonowe, a korzenie marchwiaste, drewniejące. Posiadają białe, różowe, purpurowe, rzadziej żółte kwiaty, które są często pachnące. Mieszańce mają też kwiaty dwubarwne i pełne.

Gatunek typowy – gatunek wyznaczony przez systematyków jako typ nomenklatoryczny, czyli wzorzec taksonomiczny umożliwiający stosowanie nazw rodzajowych czy rodzinowych. Typ nie musi być typowym przedstawicielem reprezentowanego taksonu, nie musi też świadczyć o jego zmienności. Typ umożliwia identyfikację taksonów. Okazy będące typami przechowywane są w specjalnych kolekcjach, a miejsce przechowywania wzorca jest dokładnie znane. W razie wątpliwości można odwołać się do gatunku typowego i wyróżnionych dla niego cech diagnostycznych.

Bylina (łac. herba perennis) - roślina zielna żyjąca więcej niż dwa lata i zwykle wielokrotnie w tym czasie wydająca nasiona bądź zarodniki (wyjątkiem są zakwitające raz hapaksanty). Byliny wraz z krzewinkami, krzewami i drzewami określane są mianem roślin wieloletnich.

Systematyka

Pozycja systematyczna wg APweb (aktualizowany system system APG III z 2009)

Należy do rodziny piwoniowatych Paeoniaceae będącej grupę siostrzaną dla jednej z głównych linii rozwojowych skalnicowców. Pozycja w systemie Reveala (1993-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Ranunculopsida Brongn., podklasa jaskrowe (Ranunculidae Takht. ex Reveal), nadrząd Ranunculanae Takht. ex Reveal, rząd piwoniowce (Paeoniales Heintze), rodzina piwoniowate ( Paeoniaceae (DC.) F. Rudolphi), podrodzina Paeonioideae Arn., plemię Paeonieae DC., rodzaj piwonia (Paeonia L.).

System APG III – nowoczesny system klasyfikacyjny roślin . W październiku 2009 członkowie Linnean Society zaproponowali klasyfikację fenologiczną wszystkich .

System Reveala - nowoczesny system klasyfikacji . W tym też czasie zaproponował kilka nowych rozwiązań klasyfikacyjnych, początkowo na poziomie rzędów i podklas. W 1994 r. zaproponował wyróżnienie wśród okrytonasiennych 5 klas, co zaowocowało całkowicie oryginalnym ujęciem systematycznym tej grupy roślin. System ten Reveal publikował na swoich stronach internetowych i aktualizował do roku 1999. W następnych latach autor systemu wszedł w skład Angiosperm Phylogeny Group i brał udział w tworzeniu systemu APG II.

Podział wg systemu

Sekcja Mountan D. C.

Podsekcja Delavayanae F. C. Stern

Liście paprociowate, całobrzegie i opadające na zimę. Kwiaty średniej wielkości, barwy czerwonej lub żółtej, osadzone na szypułkach. Piwonie o pędach drewniejących.

Paeonia delavayi Franchet – piwonia Delavaya

Podsekcja Vaginatae F. C. Stern

Liście eliptyczne lub jajowate podzielone na 3 – 5 także eliptycznych części, całobrzegie, osadzone na długich czerwonawych ogonkach. Kwiaty czerwone, różowe, białe, rzadziej żółte, bardzo okazałe. Dosyć duże krzewy.

Ranunculopsida Brongn. – jedna z pięciu klas roślin okrytonasiennych wydzielona w systemie Reveala z lat 1993–1999 w miejscu dwuliściennych (po odkryciu ich parafiletycznego charakteru). W nowszych systemach (system APG I, APG II i APG III) klasy nie są wyróżniane, a rośliny okrytonasienne klasyfikowane są w systemie kladów uporządkowanych z użyciem rang rzędów i rodzin. Zgodnie z aktualną wiedzą taksony skupione przez Reveala w klasie Ranunculopsida są w istocie grupą niemal monofiletyczną, jedynie zaliczone tu w randze rzędu piwoniowce Paeoniales okazały się być kladem w obrębie skalnicowców Saxifragales (oznaczony tam w randze rodziny jako piwoniowate Paeoniaceae). Ze względu na bliskie pokrewieństwo pozostałych grup roślin w systemie APG III (2009) zaliczane są one wszystkie w randze rodzin do rzędu jaskrowców Ranunculales.

Piwoniowce (Paeoniales Heintze) – monotypowy rząd przeważnie roślin zielnych, ale także krzewów wyróżniony i zaliczony w systemie Reveala (1999) do klasy Ranunculopsida Brongn.

Paeonia decomposita Handel – Mazzetti

Paeonia suffruticosa Andrews – piwonia drzewiasta (zwana piwonią krzewiastą lub piwonią drzewkowatą)

Sekcja Onaepia Lindley

Liście paprociowate, ciemnozielone lub sine, osadzone na ogonkach. Kwiaty małe, ciemnoczerwone.

Paeonia brownii Douglas ex Hooker – piwonia Browna

Paeonia californica Nuttall ex Torrey & A. Gray – piwonia kalifornijska

Sekcja Paeon D. C.

Podsekcja Dissectifoliae F. C. Stern

Grupa Anomala F. C. Stern

Liście wąskie, lancetowate, nieparzystopierzaste. Kwiaty różowe do fioletowych, okazałe.

Skalnicowate (Saxifragaceae) – rodzina roślin należąca do rzędu skalnicowców. Do rodziny tej należy 31-33 rodzajów i około 540 gatunków. Do rodzimej flory Polski należą rośliny z rodzajów skalnica (Saxifraga) i śledziennica (Chrysosplenium), uprawiane są gatunki reprezentujące rodzaje: bergenia (Bergenia), tawułka (Astilbe), żurawka (Heuchera).

Piwoniowate (Paeoniaceae F. Rudolphi) – monotypowa rodzina roślin, które ze względu na podobieństwo zaliczane były dawniej do rodziny jaskrowatych. Współcześnie włączane są do rzędu skalnicowców, gdzie stanowią klad bazalny linii rozwojowej obejmującej m.in. drzewiaste grujecznikowate i oczarowate. Do piwoniowatych należy tylko jeden rodzaj piwonia Paeonia z około 30-40 gatunkami.

Paeonia anomala L.

Paeonia intermedia Meyer et Ledebour – piwonia pośrednia

Paeonia veitchii Lynch – piwonia Veitcha

Paeonia woodwardii Stern & Cox – piwonia Woodwarda

Paeonia ×majko Ketzchoweli

Paeonia ×smouthii Van Houtte

Grupa Peregrina F. C. Stern

Liście jajowatolancetowate. Kwiaty czerwone, okazałe, osadzone na długich szypułkach.

Piwonia drzewiasta (Paeonia suffruticosa Andrews), ; chiń. 牡丹 – mu dan) – roślina z rodziny piwoniowatych występująca w górskich i zalesionych rejonach zachodniego Henanu oraz Bhutanu. Jest to jeden z trzech gatunków piwonii, które mają drewniejące pędy. Według niektórych źródeł piwonia drzewiasta (razem z podgatunkami) jest jako jedyna krzewem, gdyż pozostałe gatunki krzewiaste (piwonia Delavaya z podsekcji Delavayanae Stern i Paeonia decomposita Handel – Mazzetti z podsekcji Vaginatae Stern) są w zasadzie półkrzewami. Rośliny te prawie od zawsze związane były z Chinami – tam uprawia się te wspaniałe krzewy już przeszło 2000 lat i tam powstały pierwsze ich odmiany. Piwonie drzewiaste uprawiano także – na mniejszą skalę – w Japonii i Korei. Do Europy pierwsze sadzonki tych krzewów zostały przywiezione w XVI wieku. W Polsce te rośliny nadal są mało rozpowszechnione. Spotkać je można raczej w specjalistycznych kolekcjach i ogrodach botanicznych.

Okrytonasienne, okrytozalążkowe (Magnoliophyta; . Okrytonasienne charakteryzują się zredukowanym gametofitem oraz brakiem rodni i plemni. Sporofity są pokaźne, a kwiat jest często obupłciowy. Części wytwarzające gamety to słupki i pręciki. Słupki powstają ze zrośniętych owocolistków. Pręciki zbudowane są z nitki i główki. W główce występują najczęściej 2 pylniki. W pylnikach powstają mikrozarodniki, z których następnie rozwijają się ziarna pyłku, które wytwarzają tzw. jądra plemnikowe (nieruchome plemniki).

Paeonia peregrina Miller – piwonia bałkańska

Grupa Tenuifolia F. C. Stern

Liście bardzo cienkie, nitkowate. Kwiaty czerwone, okazałe.

Paeonia tenuifolia L. – piwonia delikatna

Podsekcja Foliolatae F. C. Stern

Grupa Flavonia (Kemularia – Nathadze) Uspenskaja

Liście lancetowate, nieparzystopierzaste. Kwiaty białe, różowe do żółtych, okazałe.

Paeonia mlokosewitschii Lomakin – piwonia Młokosiewicza

Paeonia wittmanniana Hartwiss & Lindley – piwonia Wittmanna

Grupa Lactiflora F. C. Stern

Liście lancetowate, nieparzystopierzaste. Kwiaty białe, różowe, czerwone, okazałe.

Ranunculanae – nadrząd roślin z klasy Ranunculopsida Brongn. w systemie Reveala. W nowszych systemach (system APG I, APG II) ani podklasa, ani klasa nie jest wyróżniana. Taksony skupione przez Reveala w nadrzędzie są w istocie grupą niemal monofiletyczną, jedynie zaliczone tu w randze rzędu piwoniowce Paeoniales okazały się być kladem w obrębie skalnicowców Saxifragales (oznaczony tam w randze rodziny jako piwoniowate Paeoniaceae). Ze względu na bliskie pokrewieństwo pozostałych grup roślin w systemie APG III zaliczane są one wszystkie w randze rodzin do rzędu jaskrowców Ranunculales.

Rodzina (łac. familia) – jedna z podstawowych kategorii systematycznych stosowanych w systematyce organizmów, niższa niż rząd (ordo), a wyższa niż rodzaj (genus). W kodeksach nomenklatury biologicznej nie określono kryteriów wydzielania rodzin, poza przyporządkowaniem: rodzina grupuje rodzaje, grupa rodzin tworzy rząd. W praktyce rodziny zwykle łączą grupy rodzajów różniące się morfologicznie od innych grup.

Paeonia lactiflora Pallas – piwonia chińska

Paeonia emodi Wall. & Royle – piwonia himalajska

Grupa Mascula F. C. Stern

Podgrupa Broteri F. C. Stern

Liście jajowate, nieparzystopierzaste, ciemnozielone. Kwiaty różowe, okazałe.

Paeonia broteri Boiss & Reuter,

Grupa Officinalis F. C. Stern

Liście lancetowate, nieparzystopierzaste. Kwiaty różowe, białe lub czerwone, okazałe.

Paeonia clusii Stern

Paeonia officinalis L. – piwonia lekarska

Zastosowanie i uprawa

Wiele gatunków z rodzaju piwonia to rośliny ozdobne. Uprawiane są w krajach, w których występują mroźne zimy, jedynie bowiem po przejściu takiego okresu spoczynku zawiązują obficie pąki kwiatowe. Najlepiej rosną na stanowisku słonecznym i na żyznej glebie. Wymagają częstego nawożenia. Wskazane jest ściółkowanie, które zapewnia większą wilgoć w glebie. Rozmnaża się je głównie przez podział późną jesienią, a piwonie drzewiaste przez odrosty. W szkółkach zwykle rozmnaża się piwonie drzewiaste przez szczepienie na podkładkach, jednakże tak otrzymane rośliny są zwykle krótkowieczne.

Angiosperm Phylogeny Website (lub APWeb, APW) – dotyczących roślin . Strona jest źródłem danych systematycznych także dla niektórych wersji językowych Wikipedii (np. angielskiej, niemieckiej, francuskiej, hiszpańskiej, polskiej).

Przypisy

↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-07-07].
↑ Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-20].
Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Paeonia (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-02-20].