Pizydia - Polski Serwis Naukowy

Sagalassos.

Pizydia w Azji Mniejszej.

Zdjęcie XV wiecznej mapy ukazującej Pizydię.

Pizydia (gr. Pisidiké, łac. Pisidia) – w starożytności kraina w południowo-zachodniej części Azji Mniejszej (obecnie na terenie południowo-zachodniej Turcji), śródlądowa, położona w zachodniej części gór Taurus. Na południu graniczyła z Pamfilią, na północy z Frygią Galacką, na zachodzie z Karią i Licją, a na wschodzie z Likaonią. Rozciągała się ok. 190 km ze wschodu na zachód i miała ok. 80 km szerokości. Strome pasma górskie były poprzecinane dolinami i górskimi rzekami, a cały teren pokrywały lasy i pastwiska.

Język grecki albo greka — język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi.

Cylicja (gr. Κιλικία, Kilikia) - historyczna kraina w południowo-wschodniej Azji Mniejszej, obecnie terytorium Turcji. Cylicja dzieliła się na dwie części: Cilicia Trachea i Cilicia Pedias. Cilicia Trachea (asyryjskie Khillaku, od którego pochodzi nazwa Cylicji) była surowym rejonem górskim uformowanym przez góry Taurus. Skaliste przylądki nadawały się znakomicie do budowy naturalnych portów, w których często znajdowali schronienie piraci. W starożytności pokryta gęstym lasem, który dostarczał budulca dla stoczni. Cilicia Pedias leżała we wschodniej części Cylicji i prócz terenów górskich kształtowały ją nadmorskie równiny. Przez Cylicję biegł perski szlak królewski, który łączył Anatolię z Syrią i wybrzeżem cylicyjskim.

Zamieszkiwały ją wojownicze plemiona skupione wokół górskich twierdz, rządzone przez naczelników plemiennych, którzy prawdopodobnie spokrewnieni byli z ludnością Cylicji i Izaurii. Z nich też wywodziły się liczne w tej krainie bandy rozbójników, z których była ona szczególnie znana. Główne ośrodki: Selge, Termessos, Sagalassos.

Anatolia (tureckie Anadolu) – kraina, należąca do Turcji, na półwyspie Azja Mniejsza (którego jest synonimem), leżąca między Morzem Czarnym a Zatoką Aleksandretty.

Taurus – góry w południowej Turcji, graniczą z Wyżyną Anatolijską. Ciągną się na długości ok. 1500 km i szerokości do ok. 200 km. Składają się z szeregu, często równoległych, pasm górskich i płaskowyży stromo opadających do M. Śródziemnego i ku wąskim nizinom nadmorskim.

W VI wieku p.n.e. Pizydia została podbita przez Persów, w V wiek p.n.e. przestała płacić im daninę i uzyskała niezależność. Mieszkańcy Pizydii wspierali buntujących się satrapów perskich. Górale pizydyjscy nie dawali się ujarzmić i niechętnie przyjmowali kulturę grecką czy rzymską. Ludność miejska uległa hellenizacji na przełomie V i IV wieku p.n.e.

Epoka hellenistyczna – nazwana hellenizmem, okres trzech stuleci w historii regionu Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu, którego początek wyznacza zgon Aleksandra Macedońskiego w 323 roku p.n.e., a koniec podbicie Egiptu przez Rzymian w 30 roku p.n.e..

Turcja (tur. Türkiye, Republika Turcji – Türkiye Cumhuriyeti) – państwo położone w Azji na półwyspie Azja Mniejsza, a częściowo również w Europie ze stolicą w Ankarze. Część europejska – Tracja stanowi 3% powierzchni i oddzielona jest od części azjatyckiej morzem Marmara oraz cieśninami Bosfor i Dardanele. Turcja jest krajem czterech mórz, gdyż od północy otacza ją Morze Czarne, od zachodu Morze Egejskie i morze Marmara, a od południa Morze Śródziemne – nazywane w języku tureckim Morzem Białym.

W latach 334-333 p.n.e. Pizydia została częściowo podbita przez Aleksandra Wielkiego. W okresie hellenistycznym formalnie należała do Seleucydów. Od poł. II wieku p.n.e. stopniowo uzależniana przez Rzymian. Zadanie opanowania ich Rzymianie powierzyli królowi Galacji Amyntasowi, ale ten zmarł, zanim zdołał tego dokonać. W roku 25 p.n.e. Pizydia weszła w skład rzymskiej prowincji Galacja, a w 6 p.n.e. kolonie znajdujące się na jej terenie obsadzono załogami wojskowymi, żeby utrzymać kontrolę nad miejscową ludnością. W końcu I wieku p.n.e. wchodziła w skład kilku rzymskich prowincji.

Karia (gr. Καρία, Karía; łac. Caria) – kraina w południowo-zachodniej części Azji Mniejszej na wybrzeżu Morza Egejskiego na północ od Rodos, granicząca z Jonią, Lidią, Pizydią i Likią. Przez Karię przepływała rzeka Meander (dziś Menderes) i jej dopływy: Harpasos, Marsyas i Indus.

Antiochia Pizydyjska lub Antiochia w Pizydii - miasto leżące w środkowo-wschodnim rejonie Azji Mniejszej w tzw. Pizydii, na granicy z Frygią, więc w różnych okresach należało do jednej lub drugiej prowincji Ruiny tego miasta znajdują się niedaleko Yalvaç na terenie Turcji na brzegach rzeki Antios.

Ośrodkiem władzy nad tymi koloniami była Antiochia Pizydyjska. W 74 roku południowa część Pizydii została przyłączona do prowincji rzymskiej obejmującej Pamfilię i Licję. Część północna dalej należała do Galacji, a potem weszła w skład nowej prowincji, którą nazwano Pizydia.

Seleucydzi lub też Seleukidzi - dynastia hellenistyczna wywodząca się od jednego z dowódców Aleksandra Wielkiego, Seleukosa, który w wyniku wojen diadochów został władcą (w 312 p.n.e.) wielonarodowego, ogromnego imperium rozciągającego się od Azji Mniejszej na zachodzie do granic Indii na wschodzie. Już w III wieku p.n.e. w państwie pojawiły się tendencje separatystyczne, które skutkowały stopniowym zmniejszaniem się terytorium. Imperium Seleucydów przetrwało do roku 63 p.n.e., kiedy Pompejusz przyłączył jego resztki (obejmujące już tylko Syrię i Cylicję) do Rzymu (tereny wschodnie opanowali Partowie w II wieku p.n.e.).

Izauria (gr. Ἰσαυρία) – starożytna kraina w południowej Azji Mniejszej. Obecnie jej większość leży w granicy tureckiej gminy Bozkır w prowincji Konya.

Podczas panowania rzymskiego prowincja została zlatynizowana (łacina pozostawała tu głównym językiem do końca III wieku), poprzez osadzających się tu weteranów z rzymskich legionów. Koloniści pochodzili głównie z ubogich rejonów Italii.

Apostoł Paweł przewędrował tę krainę podczas swej pierwszej podróży misjonarskiej, gdy pokonując góry, dotarł z leżącej na wybrzeżu Pamfilii do Antiochii Pizydyjskiej [Dz 13, 13-14]. Przechodził przez tę krainę również w drodze powrotnej [Dz 14, 21.24]. Prawdopodobnie, gdy mówił o tym, że był w niebezpieczeństwach na rzekach, w niebezpieczeństwach ze strony rozbójników, miał na myśli rabusiów i rwące górskie rzeki właśnie w tej okolicy [2 Kor 11, 26].

Pamfilia, Pamfylia, Pamphylia gr. Pamphylía (Παμφυλία), dawniej Mopsopia – w starożytności była krainą w południowej Azji Mniejszej, pomiędzy Licją i Cylicją, rozciągająca się od Morza Śródziemnego do gór Taurus (obecnie Antalya w Turcji). Granicząca od północy z Pizydią.

Licja, Likia (łac. Lycia, z gr. Λυκία Lykia) – kraina znajdująca się w południowo-zachodniej części Azji Mniejszej w dzisiejszej Turcji, na południowo-zachodnich terenach prowincji Antalya. Licja jest otoczona przez trzy duże łańcuchy górskie: dwa należące do gór Taurus i jeden, największy o nazwie Bey Daglari. Licja to głównie górskie doliny oraz równiny przy wybrzeżach. W starożytności centrum Licji stanowiła szeroka dolina rzeki Ksantos (dawniej Sibris), gdzie powstały główne miasta Ksantos, Tlos, Patara, Pinara.

Bibliografia

Hasło Pizydia, w: Mała encyklopedia kultury antycznej, Warszawa 1990