Pizystratydzi – ród rządzący Atenami (z krótkimi przerwami) w latach 561- 510 p.n.e. jako tyrani. Założycielem dynastii był Pizystrat, syn ateńskiego arystokraty Hippokratesa, po kądzieli kuzyn Solona. Po jego śmierci rządy przejęli jego synowie Hippiasz i Hipparch, którzy sprawowali władzę aż do czasu usunięcia tyranii w Atenach w 510.

Akropol

Sytuacja w Atenach przed tyranią Pizystrata

Po przeprowadzeniu reform Solon wyjechał na dziesięć lat z Attyki. Po jego wyjeździe konflikty wybuchły na nowo, a porządek ustanowiony w Atenach przez jego reformy okazał się niestabilny. Z wygnania powrócił arystokratyczny ród Alkmeonidów. W 590 i 586 zabrakło przewidzianej prawami władzy, a w 581 archont eponim Damasias przedłużył bezprawnie swoją roczną kadencję (sprawował ją przez dwa lata i dwa miesiące) i próbował wprowadzić tyranię. Po usunięciu Damasiasa powołano kolegium dziesięciu archontów. Pięciu archontów wybierali arystokraci stojący na czele najpotężniejszych rodów posiadających ziemię na urodzajnych terenach równinnych – "mieszkańcy równiny" (gr. pediakoi), trzech – mieszkający w górach "wieśniacy" (gr. agroikoi) nazywani tak dla odróżnienia od pochodzących z równin "rolników" (gr. georgoi), dwóch ostatnich archontów wybierali "rzemieślnicy" (gr. demiourgoi). Archonci mieli reprezentować poszczególne grupy w społeczeństwie, które z kolei odpowiadały w przybliżeniu geograficznemu podziałowi Attyki na "równinę", "podgórze" i "wybrzeże". W wyniku rywalizacji pomiędzy rodami arystokratycznymi wyłoniły się w Atenach trzy zwalczające się ugrupowania polityczne. Wszystkim trzem grupom przewodzili arystokraci pragnący uzyskać za pomocą ich poparcia urząd archonta-eponima. O przywódcy "mieszkańców równiny" nie zachowało się zbyt wiele informacji, wiadomo jedynie że miał na imię Likurg i był głową rodu Eteobutadów. "Mieszkańcom wybrzeża" przewodził Megakles z rodu Alkmeonidów. Był wnukiem polityka o tym samym imieniu, który za współodpowiedzialność za masakrę zwolenników Kylona został wygnany wraz z całym rodem z Aten. Alkmeon, ojciec Megaklesa w nieznanych okolicznościach zdołał powrócić do Aten i odzyskać wpływy. Na czele "mieszkańców podgórza" stał Pizystrat. Pochodził on z położonej na wybrzeżu miejscowości Brauron. Popularność wśród ludu zdobył po zajęciu portu Nisaja w wojnie z Megarą.

Mapa Attyki.

Różnice pomiędzy stronnictwami politycznymi

Z uwagi na skąpość źródeł na temat poszczególnych stronnictw, historycy przedstawiają dwie teorie mające na celu ich dokładne scharakteryzowanie. Część badaczy uważa że różnice pomiędzy grupami występowały na tle gospodarczo-społecznym. Według tej teorii trzy stronnictwa można scharakteryzować w następujący sposób:

Teoria nakładania się podziału społecznego na podział terytorialny budzi jednak wątpliwości i jest mało popularna. Przeciwko niej przemawia fakt iż w VI w. nie wykształciła się jeszcze warstwa kupców, a polityczny sojusz złożony z rybaków i rzemieślników jest mało prawdopodobny. Kolejnym argumentem jest występowanie wielkich właścicieli ziemskich we wszystkich trzech regionach Attyki, którzy jednocześnie mogli być zainteresowani sprzedażą nadwyżki swojej produkcji poza granice państwa.

Druga teoria wiążę pochodzenie trzech stronnictw z podziałami w łonie arystokracji. Nazwy stronnictw odpowiadać miałyby rzeczywistemu podziałowi geograficznemu. Stronnictwa polityczne w VI w. powstały więc na skutek skupienia wokół trzech rodzin, innych rodów poprzez małżeństwa, uzależnianie słabszych rodów oraz powiązanie z przedstawicielami niższych warstw na zasadzie patronatu. Walka o władzę pomiędzy arystokracją poprzez związki klienckie angażowała więc całe społeczeństwo. Podział na trzy stronnictwa o mniej więcej ustalonym zasięgu terytorialnym wiązał się z tym że rywalizujące rodziny miały swoje ziemie w określonych regionach. Klientele możnych rodów rekrutowały się głównie z terenów wokół ich posiadłości, a więc nazwy stronnictw wskazywały w którym z regionów dominuje dana rodzina, nie można jednak traktować tych terminów ściśle ponieważ część klienteli jednego rodu mogła pochodzić z terenu dominacji innego. Szczególnie w samych Atenach ścierały się wpływy wszystkich trzech rodów. Teoria ta doskonale oddaje charakter stronnictw Megaklesa i Likurga. Pizystrat natomiast, oprócz klienteli werbowanej spośród otoczenia jego ziem, liczyć mógł prawdopodobnie również na dość szerokie poparcie społeczne. Wydaje się że mógł liczyć na drobnych rolników z całej Attyki niezadowolonych z reform Solona, a także tych obywateli, których od udziału w życiu politycznym odsuwała arystokracja. Stworzył więc Pizystrat, w odróżnieniu od swoich przeciwników, stronnictwo o szerokim zapleczu społecznym. Teoria ta zgadzała by się więc z uwagą Herodota (I, 59), że grupa hyperakrioi powstała w wyniku działalności Pizystrata, natomiast inne frakcje powstały w wyniku tradycyjnej walki pomiędzy arystokratycznymi rodami.