IV śluza

Wiosna w parku

Alejka jesienią

V śluza

Ścieżka w środkowej części parku

W październiku

Między śluzami V i VI

Fontanna

Zima

Jedna z "topoli Wilhelma"

Budynek mieszkalny

Aleja po południowej stronie kanału

Na zachód od śluzy VI

  W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Kanał Bydgoski

  Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Węzeł wodny i waterfront Bydgoszczy

Planty nad Kanałem Bydgoskim – jeden z najstarszych parków miejskich w Bydgoszczy, liczący 47 hektarów powierzchni. Nazywany jest również „parkiem nad śluzami”.

Lokalizacja

Park jest usytuowany w zachodniej części miasta w odległości 2 km od ścisłego centrum Bydgoszczy. Rozciąga się on dość wąskim pasem (ok. 100-300 m) o długości 3 km wzdłuż unikalnego zabytku hydrotechniki jakim jest stary Kanał Bydgoski. Za wschodni kraniec parku uznaje się Rondo Grunwaldzkie, a zachodnim jest wlot nowego Kanału Bydgoskiego opodal zabytkowej śluzy VI. Południową granicą jest ul. Nakielska, a północną tory kolejowe Bydgoszcz-Piła-Szczecin.

Poza zachodnią granicą parku, wzdłuż Kanału Bydgoskiego znajdują się kolejne tereny parkowe, ze ścieżkami spacerowymi, ławkami i placami zabaw dla dzieci, które są kontynuacją Plant nad Kanałem Bydgoskim, ich częścią w szerszym znaczeniu. Są to następujące obszary:

Historia

Początki

Powstanie parku wiąże się z budową Kanału Bydgoskiego – najstarszej w Polsce, w pełni ukończonej drodze wodnej, która połączyła Noteć z Brdą, a pośrednio Odrę i Wisłą, spinając tym samym dorzecza Europy Zachodniej i Wschodniej.

Kanał Bydgoski ukończono w 1774 r. Początkowo jego otoczenie nie było zadrzewione. Trasa kanału przebiegała dnem pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej, której typowym krajobrazem były torfowiska i łąki. Na odcinku bydgoskim, który charakteryzował się koniecznością pokonania 22 m różnicy poziomu – podłoże było piaszczyste, co nie sprzyjało eksploatacji kanału. Kilkanaście lat trwało utrwalanie nowej drogi wodnej w miejscowym środowisku. Jednym z sposobów przyspieszenia tego procesu było zadrzewianie brzegów. Miało ono ograniczyć erozję oraz ustabilizować podłoże.

Pomysłodawcą tego rozwiązania był inspektor kanału Ernst Conrad Peterson. Systematyczne zadrzewianie brzegów kanału na odcinku bydgoskim rozpoczęto w 1802 r. Od strony ul. Nakielskiej zasadzono topole czarne, olsze czarne, kasztanowce i lipy. Powstały wówczas aleje: lipowa i topolowa. W latach 1804-1808 posadzono drzewa po obu stronach kanału od ul. Wrocławskiej na zachód: topole czarne, kasztanowce, wiązy, buki i lipy. W czasach Księstwa Warszawskiego (1807-1815) napoleoński adiutant – generał Wincenty Aksamitowski zasadził na plantach szpalery drzew, które dzisiaj zwane „topolami Wilhelma” są pomnikami przyrody. W tym czasie powstała też pierwsza aleja spacerowa, obsadzona lipami i czarnymi topolami.

Zadrzewianie przez Towarzystwo Upiększania Miasta i Okolic

W 1832 r. powstało w Bydgoszczy pionierskie Towarzystwo Upiększania Miasta, będące wzorcem dla podobnych organizacji w innych miejscowościach pod zaborem pruskim. Zaczęto wówczas realizować na dużą skalę planowe działania konserwatorskie. W latach 1833-1835 na długości 3,5 km od śluzy II (ul. Grottgera) do śluzy VI (ul. Bronikowskiego) zasadzono kilkaset drzew, z których większość przetrwała do czasów dzisiejszych. Szczególnie piękna aleja wiodła południową stroną kanału. Rozpoczynała się w centrum miasta u wrót Wyspy Młyńskiej i śluzy miejskiej, a kończyła ok. 3 kilometry dalej na zachodnich rubieżach miasta, przy śluzie VI.

Wizytówka zielonej Bydgoszczy

W II połowie XIX w. planty nad kanałem stały się ogólnomiejskim terenem wypoczynku i rozrywki. Pierwszą dużą pawilonową restaurację z salą taneczną i restauracją ogrodową wybudowano w 1838 r. przy V śluzie. W kolejnych latach prywatni przedsiębiorcy otwierali tam obiekty gastronomiczne oraz organizowali atrakcje: łódki, potańcówki, wystawy, teatr letni, lodowiska itp.

Przez wszystkie lata, aż do XX wieku stale zadrzewiano i zakrzewiano tereny nad kanałem. Przybywały lipy, kasztanowce, dęby, buki, wiązy, topole, graby, wierzby. W latach 60. XIX wieku urządzono aleję lipową, która wiodła od śluzy miejskiej do ul. Grunwaldzkiej. W połowie tej alei w 1894 r. ustawiono pomnik współtwórcy kanału Franza Balthasara Schönberg von Brenckenhoff.

Wielkość powierzchni plant podawano różnie: od 10 ha do 74 ha, w zależności od tego, czy wliczano jedynie wąski pas wzdłuż kanału, czy też również tereny parkowo-leśne wzdłuż ul. Nakielskiej.

Dla bogacącej się i rozrastającej społeczności bydgoszczan park nad kanałem stał się salonem miasta – miejscem spacerów i spotkań towarzyskich. Jednocześnie na kanale, który stanowił oś założenia parkowego, odbywał się intensywny ruch: spławiano niezliczone tratwy na zachód, śluzowano barki i statki, w tym parowce.

W 1911 r. zbudowano nad brzegiem kanału okazały gmach Szkoły Rzemiosł i Przemysłu Artystycznego. Sylweta budowli odbijała się w tafli wody kanału, otoczona była parkiem, a zbudowano ją z myślą o siedzibie przyszłych wydziałów artystycznych Uniwersytetu. W 1915 r. szkoła ta otrzymała uprawnienia uczelni wyższej.

Tzw. Stary Kanał Bydgoski

W latach 1906-1915 r. dokonano gruntownej przebudowy Kanału Bydgoskiego. Wykopano wówczas nowy odcinek kanału o długości 1,63 km, wybudowano dwie nowe śluzy, a pozostałe przebudowano.

W wyniku tych prac około 3-kilometrowy odcinek kanału, który przebiegał w otoczeniu parkowym, wyłączono z użytkowania, przeznaczając go dla celów rekreacyjnych. Innym, ubocznym efektem tych działań było powstanie tzw. Wyspy Kanałowej – dzielnicy Okole, otoczonej ze wszystkich stron ciekami wodnymi (Brdą oraz starym i nowym Kanałem Bydgoskim).

Nieużywany odcinek kanału, z pięcioma śluzami zaczęto wtedy nazywać Starym Kanałem Bydgoskim. Nie stracił on swojej funkcjonalności, bo chociaż cały ruch towarowy odbywał się nowym odcinkiem, wyposażonym w większe i nowocześniejsze śluzy, to stary odcinek pozostawał w pełni sprawny jako droga rezerwowa.

Centrum rozrywki w okresie międzywojennym

W okresie międzywojennym planty nad kanałem były największym w mieście parkiem i centrum rozrywkowym. Stał się on wyróżnikiem Bydgoszczy w przewodnikach turystycznych i nieodzownym punktem programu zwiedzania miasta przez turystów. Marszałek Piłsudski właśnie od kanału i plant rozpoczął w 1921 r. prywatną część swego objazdu miasta.

Generalną przebudowę plant oraz ich upiększenie wykonano w 1936 r. Urządzono wówczas kwietniki, zwłaszcza w okolicach II-V śluzy. Na terenie parku istniało kilkanaście restauracji, kawiarni, restauracji ogrodowych, miejsc zabaw dla dzieci, a także dużych sal zabawowych, jak np. przy ul. Bronikowskiego i Wrocławskiej. Były tam również korty tenisowe, boisko „Świtały”, lunapark i szereg innych atrakcji. W okolicy V i VI śluzy co niedzielę koncertowały orkiestry wojskowe. Po kanale pływały statki spacerowe i łodzie, którymi panowie wozili panie.

Tereny nawodne były pełne ptactwa i ciekawej roślinności. Przez 150 lat uznawano planty za miejsce drugiej co do wielkości kolonii słowika szarego w Europie. Do osobliwości przyrodniczych należały olbrzymie topole czarne o wysokości 36 m i obwodzie pnia 300-500 cm. W 1938 r. było takich drzew ok. 60.

Degradacja parku w okresie powojennym

Rolę miejskiego parku rozrywki planty nad kanałem pełniły z powodzeniem do lat 60. XX wieku. Postępująca rozbudowa osiedli odległych od centrum miasta, powiększenie liczby terenów zielonych oraz niesprzyjający klimat społeczno-gospodarczy spowodowały jednak stopniowy spadek zainteresowania parkiem. Jednakże prawdziwą katastrofą dla tej oazy wody i zieleni stała się decyzja władz miejskich o zasypaniu części kanału wraz z dwoma śluzami i mostem. Władze uznały, że kanał musi ulec zniszczeniu wobec konieczności poszerzenia arterii komunikacyjnej w ciągu wschód-zachód. W 1971 r. na dawnej trasie kanału powstała sześciopasmowa ul. Focha (dawniej ul. Czerwonej Armii) oraz torowisko tramwajowe, otoczone szpalerem okazałych drzew, które wyrosły nad kanałem.

W wyniku tych prac powierzchnia plant zmniejszyła się o jedną trzecią: z 74 do 47 ha, a stary kanał stał się ślepą odnogą, skróconą i oderwaną od Wyspy Młyńskiej. W kolejnych latach park zaniedbano, a zabytkowe śluzy niszczały.

Rewitalizacja parku

W latach 80. XX w. ważyły się losy zachowanego odcinka Starego Kanału – od śluzy IV do VI. Rozważano wówczas kilka rozwiązań, w tym także całkowitą likwidację Starego Kanału. Na początku lat 90. wybrano jednak do realizacji wariant rekonstrukcji śluz oraz oczyszczenia kanału z osadów.

Wyrazem dążenia do lepszego wykorzystania systemu hydrotechnicznego jakim jest Kanał Bydgoski oraz funkcjonalnego zagospodarowania terenów nadbrzeżnych było opracowanie i stopniowa realizacja programu zagospodarowania starego kanału bydgoskiego. Przewidywał on remont i ekspozycję urządzeń hydrotechnicznych, odbudowę alejek spacerowych, ustawienie ławek, budowę placów zabaw, konserwację zieleni.

Pierwsze prace polegające na remoncie śluz: IV i V przeprowadzono w latach 1992-1994. Kolejną śluzę VI wyremontowano w 1995 r. W tych latach oczyszczono również kanał z osadów i zanieczyszczeń oraz przeprowadzono roboty związane z remontem brzegów na odcinku od ul. Wrocławskiej do ul. Czarna Droga. W 1995 r. powstało Stowarzyszenie Miłośników Kanału Bydgoskiego, które prowadziło dalsze prace nad rewaloryzacją Starego Kanału.

Od 2000 r. jednym z głównych strategicznych zamierzeń rozwoju Bydgoszczy uznano wykorzystanie miejscowych walorów przyrodniczo-krajobrazowych. Ekspozycja rzek i kanałów, wraz z zielenią nadrzeczną tworzy niepowtarzalny, pozytywny wyróżnik Bydgoszczy w Polsce, jako miasta zielonego, związanego z Brdą, Wisłą i Kanałem Bydgoskim. W tym kontekście co roku upiększa się i uatrakcyjnia planty nad Kanałem Bydgoskim, wykorzystując jego walory przyrodnicze.

W 2004 r. na terenie Liceum nr III, którego gmach znajduje się w sąsiedztwie parku, powstało Muzeum Kanału Bydgoskiego, natomiast od 8 grudnia 2005 r. cały zespół Kanału Bydgoskiego (Nowego i Starego) wraz z towarzyszącą zabudową został wpisany do rejestru zabytków. Od tego czasu władze Bydgoszczy podjęły również starania o wpisanie go na listę Światowego Dziedzictwa Kultury i Przyrody UNESCO ze względu na unikalny w skali europejskiej przykład XVIII-wiecznej myśli technicznej i wielkie znaczenie dla rozwoju miasta.

Plany

W 2008 r. miasto Bydgoszcz otrzymało pieniądze z funduszy Unii Europejskiej (projekt REURIS) na zagospodarowanie terenów nadrzecznych. Istotą projektu jest wypracowanie (we współpracy międzynarodowej 8 partnerów z Niemiec, Polski i Czech) pakietu zasad rewitalizacji miejskich terenów nadrzecznych. Jednym z elementów projektu jest realizacja inwestycji w postaci praktycznej rewitalizacji odcinka Parku nad Starym Kanałem od Ronda Grunwaldzkiego do ul. Wrocławskiej.

Oprócz w.w. projektu istnieją również inne zamierzenia dotyczące parku. Zgodnie z Programem Rozwoju Lokalnego Bydgoszczy na obrzeżu starego kanału ma powstać miasteczko naukowe z interaktywnymi wystawami. Natomiast w obrębie plant mają powstać przystanie dla łodzi, kajaków, nowe ścieżki rowerowe, punkty gastronomii oraz hotele.