Plebiscyt na Śląsku Cieszyńskim, Spiszu i Orawie

Obszar planowanego plebiscytu

Plebiscyt na Śląsku Cieszyńskim, Spiszu i Orawie − planowany plebiscyt na terytoriach spornych pomiędzy Polską i Czechosłowacją, który ostatecznie nie został przeprowadzony.

Decyzję o przeprowadzeniu plebiscytu podjęła Rada Najwyższa Konferencji Pokojowej 27 września 1919 roku, po walkach na Śląsku Cieszyńskim toczonych w dniach 23 stycznia-24 lutego. Plebiscyt miał odbyć się w trzy miesiące od przekazania decyzji o jego przeprowadzeniu skłóconym stronom. Na wniosek Polski plebiscyt rozszerzono także na Spisz i Orawę. Wyniki miały być opracowywane w oparciu o gminy.

Czesi (czes. Češi) – naród słowiański zamieszkujący głównie obszar Republiki Czeskiej i będący je głównym składnikiem ludnościowym; mniejsze zbiorowości występują także w USA, Kanadzie, Niemczech, Słowacji, Argentynie, Australii, Austrii, Szwajcarii i in. Przynależność do narodu czeskiego deklaruje ok. 12 mln osób.

Od 1918 r. w stosunkach między Polską a Czechosłowacją dochodziło do konfliktów wokół kilku spornych terenów: Śląska Cieszyńskiego, Orawy, Spiszu, zaś po II wojnie światowej także ziemi kłodzkiej i ziemi raciborskiej.

Polacy powołali w Cieszynie Główny Komitet Plebiscytowy, natomiast Czesi w Ostrawie Komisé pro plebiscit na Těšinsku.

Alianci zdecydowali o przesunięciu plebiscytu na termin trzech miesięcy od przybycia delegacji międzynarodowej. 30 stycznia 1920 roku dotarła do Cieszyna delegacja Międzynarodowego Komisariatu Plebiscytowego pod kierownictwem Gustave de Manneville'a. 23 marca ogłosił on ordynację do głosowania.

Spisz (łac. Scepusium, słow. Spiš, niem. Zips, węg. Szepes) – region historyczny, którego granice zmieniały się na przestrzeni dziejów. Pierwotnie (w XII-XIII w.) obejmował on tylko okolice Spiskiego Zamku, maksymalny zasięg osiągnął w XIX w. Region ten leży w Centralnych i Wewnętrznych Karpatach Zachodnich, w dorzeczu górnego Popradu, górnego Hornádu oraz w części dorzecza Dunajca (na wschód od Białki). Na północnym zachodzie Spisz sąsiaduje z Podhalem, na północy z ziemią sądecką, na wschodzie z Szaryszem, na południu z Abovem i Gemerem, na południowym zachodzie z Liptowem (zobacz: Regiony Słowacji).

Konferencja w Spa (5 lipca 1920 - 16 lipca 1920) – spotkanie przedstawicieli państw Ententy oraz m.in. Polski, Czechosłowacji i Niemiec odbywające się latem 1920 r. w belgijskim mieście Spa. Konferencja dotyczyła niemieckich opóźnień w wykonywaniu postanowień traktatu wersalskiego (zwłoka w rozbrojeniu i spłatach reparacji wojennych).

W okresie przedplebiscytowym obie strony dopuszczały się szykan i nadużyć, w maju na obszarze znajdującym się pod zarządem czeskim polscy górnicy ogłosili strajk powszechny.

Począwszy od kwietnia komisja międzynarodowa podejmowała próby wycofania się z plebiscytu, po wybuchu strajku alianci uznali plebiscyt za niemożliwy do przeprowadzenia.

Na skutek tych wydarzeń oraz ofensywy sowieckiej Polska zaproponowała zastąpienie plebiscytu arbitrażem międzynarodowym. 10 lipca Polska podpisała na konferencji w Spa deklarację o podporządkowaniu się decyzjom arbitrażu.

24 lutego jest 55. dniem w kalendarzu gregoriańskim. Do końca roku pozostało 310 (w latach przestępnych 311) dni. W latach przestępnych dzień ten jest zdwajany.

Śląsk Cieszyński (cz. Těšínské Slezsko, niem. Teschner Schlesien) - kraina historyczna w Polsce i Republice Czeskiej stanowiąca południowo-wschodnią część Śląska, skupiona wokół miasta Cieszyn i rzeki Olzy. Obejmuje ziemie dawnego Księstwa Cieszyńskiego (przed 1572 r.) i zajmuje obszar ok. 2280 km². Obecnie teren ten zamieszkuje ok. 800 tys. ludzi.

Nieudolne działania polskiej dyplomacji oraz duży nacisk Edvarda Beneša, na ustalenia zaowocowały ogłoszeniem 27 lipca 1920 roku niekorzystnej dla Polski decyzji.

Czechosłowacja otrzymała 1269 km² (56% terenu) Śląska Cieszyńskiego, zamieszkanego, według spisu powszechnego z 1910 roku przez 295 161 osób (68% całej populacji). Polsce przyznano 1002 km² i 139 630 mieszkańców (1910 rok). Czechosłowacja przejęła linię kolei koszycko-bogumińskiej oraz okręg przemysłowo-górniczy Karwiny, zaś Polska otrzymała obszary głównie rolnicze. Na Orawie i Spiszu Polska przejęła część regionów zamieszkanych przez ludność polską; na terenie Czechosłowacji pozostała polska diaspora.

Edvard Beneš ( ur. 28 maja 1884 w Kožlanach, zm. 3 września 1948 w Sezimovo Ústí) – polityk czeski, prezydent Czechosłowacji w latach 1935-1938 i na uchodźstwie w latach 1940-1945, premier Czechosłowacji w latach 1921-1922, członek parlamentu w latach 1920-1925 i 1929-1935.

Kolej Koszycko-Bogumińska (t. "kolej bogumińsko-koszycka"; niem. Die k.k. privilegierte Kaschau-Oderberger Bahn - Ks.Od., węg. cs. és kir. szab. Kassa-Oderbergi Vasút, cz. Košicko-bohumínská dráha - KBD, słow. Košicko-bohumínska železnica) - linia kolejowa z Bogumina do Koszyc, zbudowana w latach 1867-1872.

Źródła

F. Hawranek, A. Kwiatek, W. Lesiuk, M. Lis, B. Reiner: Encyklopedia Powstań Śląskich. Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1982.