Pluralia tantum - Polski Serwis Naukowy

Plurale tantum (l.mn. pluralia tantum) – rzeczownik występujący pod względem formalnym jedynie w liczbie mnogiej mimo znaczenia liczby pojedynczej. W języku polskim pluralia tantum zwykle mają rodzaj niemęskoosobowy. Często są to:

nazwy uroczystości, obrzędów, specjalnych okresów itp., np. chrzciny, andrzejki, ferie;

nazwy geograficzne oznaczające większe zwarte obszary, np. Tatry, Alpy, Helsinki

rzeczy składające się z kilku (zazwyczaj dwóch) części ustawionych wobec siebie symetrycznie – spodnie, usta, widły, nożyce i nożyczki, drzwi, skrzypce, szczypce, grabie i grabki.

Czasem utrwalenie się danego słowa w postaci plurale tantum nie ma uzasadnienia innego niż konwencja. Przykładem jest nazwa rośliny, która niegdyś była nazywana w liczbie pojedynczej "grzybień" lub mnogiej "grzybienie", ale obecnie nazwa "grzybień" jest uznana za niepoprawną, a nazwa "grzybienie" mimo formy mnogiej może oznaczać pojedynczego osobnika.

Liczba pojedyncza – to szereg form fleksyjnych, tj. przypadków w deklinacji i osób w koniugacji, oznaczających jeden przedmiot bez względu na to, czy jest to rzeczywiście jednostka (np. mały chłopiec biegnie), czy gatunek (np. pies szczeka), czy też zbiorowość (np. armia walczy). Nieliczne rzeczowniki mają tylko formy liczby pojedynczej (singulare tantum). Są to niektóre nazwy własne (np. Wisła, Bałtyk), większość rzeczowników będących nazwami materiałów (np. miedź), wiele rzeczowników oznaczających pojęcia oderwane (np. dobroć, radość) oraz rzeczowniki zbiorowe (np. szlachta, sitowie)

Rodzice – nazwa jednej z podstawowych relacji w rodzinie. W ogólnym znaczeniu to osoby, od których ktoś bezpośrednio pochodzi – ojciec i matka danego dziecka lub dzieci (rodzeństwa). Sam rodzic to współcześnie tak ojciec jak matka, ale w języku staropolskim był to tylko ojciec. Fakt posiadania dziecka przez kobietę i bycia matką to macierzyństwo, a fakt posiadania dziecka przez mężczyznę i bycia ojcem – ojcostwo (obydwa te określenia to rodzicielstwo). Potocznie ojciec to także tata (tato), a matka – mama.

Cechy charakterystyczne

Zwykle łączą się z liczebnikami zbiorowymi (dwoje skrzypiec, troje drzwi). Nieraz liczebnik zbiorowy bywa też zastępowany tzw. "wykładnikiem miary", np. jedne okulary – jedna para okularów. W językach germańskich natomiast dominuje użycia wykładnika miary, np. po angielsku możliwe jest tylko one pair of eyeglasses, ale nie *one eyeglass, tym bardziej nie *one eyeglasses.

Alpy (fr. Alpes, niem. Alpen, wł. Alpi, słoweń. Alpe) – najwyższy łańcuch górski Europy, ciągnący się łukiem od wybrzeża Morza Śródziemnego po dolinę Dunaju w okolicach Wiednia. Łańcuch ma długość około 1200 km, szerokość od 150 do 250 km i zajmuje powierzchnię około 220 tys. km².

Trzewia, potocznie wnętrzności (łac.: viscera, gr.: splanchnon) - narządy wewnętrzne zwierząt (w tym i człowieka), znajdujące się w jamach ciała. Należą do tej grupy narządy klatki piersiowej i jamy brzusznej.

Niektóre pojęcia są wyrażane jako pluralia tantum w wielu językach, np. pol. spodnie i ang. trousers, pol. nożyczki i ang. scissors, pol. okulary i ros. oczki. Inne natomiast nie wykazują takich podobieństw, np. pol. drzwi i ang. door, ros. czasy 'zegarek' i pol. zegarek. Dotyczy to również nazw geograficznych – w większości języków Helsinki maja liczbę pojedynczą, np.

Liczebnik - część mowy określająca liczbę, ilość, liczebność, wielokrotność lub kolejność. Niektóre liczebniki (np. główne, porządkowe) odmieniają się (przez przypadki i rodzaje).

Taczka - mały wózek z jednym lub dwoma kółkami, częściowo unoszony ręcznie, używany do transportu przedmiotów lub materiałów sypkich na niewielkich odległościach. Taczki wyposażone są w dwa uchwyty, przy pomocy których są unoszone i pchane, rzadziej ciągnięte, przez człowieka. Wykonywane są z drewna, metalu, plastiku lub kombinacji tych materiałów. Znajdują szerokie zastosowanie w ogrodnictwie i na placach budów.

Helsinki ist die Haupstadt Finlands (niem.), Helsinki on Suomen pääkaupunki (fin.) – Helsinki są stolicą Finlandii.

Rzeczowniki tego typu łatwo mylone są niektórymi rzeczownikami zbiorowymi, np. młodzież, szlachta. Rzeczowniki te różnią się jednak od pluralia tantum – grupa pierwsza ma i formę i znaczenie liczby mnogiej, a grupa druga ma formę liczby pojedynczej, a znaczenie kolektywne, tj. bliskie liczby mnogiej.

Chrzest – w chrześcijaństwie obrzęd nawrócenia i oczyszczenia z grzechów, mający postać sakramentalnego obmycia wodą, któremu towarzyszy słowo (Ef 5,26). Jednoczy on z Tajemnicą paschalną, Męki, Śmierci i Zmartwychwstania Chrystusa dla uzyskania odrodzenia do nowego życia w Duchu Świętym, życia w wieczności. Jest to obrzęd wyznania wiary, czyniący członkiem Kościoła-Ciała Chrystusa (por. Rz 11,9). Był praktykowany w Judaizmie jako obmycie z rytualnej nieczystości. Do tej pory czynią to chasydzi w specjalnie do tego przeznaczonym baseniku zwanym mykwą. Jako obmycie rytualne jest praktykowany również w wielu innych religiach.

Terminy ferii dla uczniów szkół w Polsce określa rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z 18 kwietnia 2002 r. w sprawie organizacji roku szkolnego.

Pluralia tantum dla celów stylistycznych miewają nieraz sztucznie utworzoną postać liczby pojedynczej, np. wnętrzność zamiast wnętrzności.

Pojęcia kontrowersyjne

Na granicy pomiędzy kategorią pluralia tantum a zwykłą liczbą mnogą stoi polski rzeczownik rodzice, który jest etymologicznie w zasadzie zwykłą formą mnogą od rodzic. Ponieważ jednak wyraz rodzic używany jest bardzo rzadko, forma rodzice usamodzielniła się i postrzegana jest jako osobny wyraz, tym bardziej że zmieniło się też znaczenie: rodzice = 'ojciec i matka tworzący parę opiekunów danego dziecka', podczas gdy liczba mnoga od rodzic powinna by wyrażać 'nagromadzenie ojców i matek bądź samych ojców lub samych matek różnych dzieci'.

Szlachta (z niem. Geschlecht - ród) – wyższa warstwa społeczna, wywodząca się ze stanu rycerskiego w społeczeństwie feudalnym. Szlachta posiadała zespół przywilejów społecznych, z których najbardziej podstawowym był przywilej posiadania ziemi. Przynależność do szlachty łączyła się z obowiązkiem służby wojskowej.

Wargi ust (łac. labia oris) – struktury okalające szparę ust u zwierząt. Wargi mają znaczenie przy spożywaniu pokarmów oraz artykulacji głosek. U człowieka występują dwie wargi:

Innym wyrazem z pogranicza jest wyraz bliźnięta – w znaczeniu rodzeństwa bliźniaczego jest to zwykła forma liczby mnogiej od bliźnię, natomiast w znaczeniu nazwy znaku zodiaku jest to plurale tantum (formalnie liczba mnoga, znaczeniowo – liczba pojedyncza). Ponieważ jednak wyraz bliźnię w praktyce wyszedł z użycia (zastąpiony przez bliźniak – bliźniaki), wyraz bliźnięta prawie całkowicie utracił swoją podstawę w liczbie pojedynczej, czyli zbliżył się do plurale tantum, które właśnie nie mają formy liczby pojedynczej.

Grzybienie białe (Nymphaea alba L.), zwyczajowo nazywane także nenufarem lub lilią wodną – gatunek byliny z rodziny grzybieniowatych (Nymphaeaceae). Jeden z około 50 gatunków z rodzaju grzybienie Nymphaea. Typ nomenklatoryczny dla rodzaju. Ze względu na efektowne, duże kwiaty pływające na powierzchni wody gatunek ten rozpowszechniony jest w uprawie, zwłaszcza w postaci odmian barwnie kwitnących. Jest to także roślina lecznicza, a dawniej także barwierska. W wielu krajach gatunek z powodu zagrożenia naturalnych stanowisk objęty został ochroną prawną, w tym także chroniony jest w Polsce.

Etymologia (gr. ἐτυμολογία, od ἔτυμος etymos – "prawdziwy" i λόγος logos – "rozumowanie"- czyli "rozumowanie o prawdziwości") – dział językoznawstwa badający pochodzenie wyrazów, zmiany ich znaczenia i formy w miarę upływu czasu. Jednocześnie wyraz ten oznacza objaśnienie pochodzenia konkretnego wyrazu i jego znaczenia.

Regionalizmy

Niektóre pluralia tantum są regionalizmami, np. wyraz taczka bywa używany w niektórych regionach Polski wyłącznie w liczbie mnogiej jako taczki.

Pojęcie antonimiczne

Rzeczowniki, które posiadają wyłącznie liczbę pojedynczą to singularia tantum. Są to najczęściej słowa typu:

pojęcia abstrakcyjne, np. zdrowie, dobroć;

pojęcia kolektywne, np. odzież, chuliganeria.