Pluszcz zwyczajny, pluszcz (Cinclus cinclus) – mały ptak z rodziny pluszczy (Cinclidae).

Występowanie

Zamieszkuje prawie całą Europę (oprócz niektórych terenów nizinnych), Bliski Wschód i wyspowo północno-zachodnią Afrykę. W europejskich górach i północnej Skandynawii może występować nawet ponad granicą lasów. Rozmieszczanie w Azji nie jest ciągłe, ale podzielone na mniejsze, odizolowane areały - spowodowało to powstanie wielu podgatunków. Natomiast Amerykę Północą zamieszkuje blisko spokrewniony gatunek pluszcz meksykański Cinclus mexicanus z białymi obwódkami wokół oczu. Zasadniczo osiadły, ale część północnych populacji przemieszcza się zimą bardziej na południe, a pozostałe schodzą w czasie najzimniejszej pory roku w niższe partie gór lub nawet w nizinne partie rzek, głównie gdy pokrywa śnieżna uniemożliwia im żerowanie. Poszczególne podgatunki zamieszkują:

Cinclus cinclus cinclus, podgatunek skandynawski – północną Europę i północno-zachodnią Francję

Osobniki podgatunku Cinclus cinclus cinclus przylatują na zimę do Europy Środkowej (m.in. północnej Polski), gdyż w północnej Europie panujące tam warunki są zbyt surowe.

Cinclus cinclus aquaticus – środkową Europę (w tym Polskę), Alpy

Cinclus cinclus gularis – Wyspy Brytyjskie

Mają bardziej brązową głowę i kasztanowatą pierś. W Polsce pluszcz zwyczajny to nieliczny ptak lęgowy w górach, głównie Karpatach i Sudetach (C. c. aquaticus występuje do 1600 m n.p.m.). Całkowitą liczebność ocenia się na ok. 900 par. Liczniejsze populacje występują w Tatrach (40 par) i w Magurskim Parku Narodowym (30 par lęgowych). Spotykany licznie w Beskidzie Sądeckim i Żywieckim. Najliczniejsze sudeckie populacje odnotowano w Karkonoszach, Masywie Śnieżnika i Górach Złotych. Poza górami i Pogórzem Przemyskim widuje się pary wyprowadzające lęgi na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej. Wyjątkowo pojedyncze osobniki widuje się czasem poza okresem lęgowym na nizinach, np. pod Warszawą, na Mazurach i Pomorzu (tu raz napotkano zaobrączkowaną parę - samca pochodzącego z Alp i samicę ze Skandynawii, więc odmienne populacje mogą się tu spotykać). Pluszcze niegdyś występowały liczniej na niżu polskim ze względu na młyny wodne, których praca nadawała na krótkich odcinkach rzek górski charakter nurtu. Gdy budowle te zaczęły zanikać pluszcze przestały na tych obszarach się pojawiać.

Charakterystyka

Cechy gatunku

Ptak o charakterystycznie krępej sylwetce, kulistym tułowiu z krótkim, zadartym ogonem. Pluszcz posiada gęste upierzenie, które zawsze jest namaszczone wydzieliną pochodzącą z gruczołu kuprowego - tłuszczem, który ptak rozprowadza dziobem po piórach okrywowych. To sprawia, że natłuszczone upierzenie jest nieprzemakalne. Skrzydła krótkie i zaokrąglone, ogon krótki i zadarty. Obie płci ubarwione jednakowo, prawie w całości barwą ciemnobrązową przechodzącą w czerń, prócz białego podgardla, góry brzucha i piersi. Głowa i kark ciemnobrązowe (jaśniejsze), wierzch ciała ciemnoszary, prawie czarny, z lekkim łuskowaniem. Dół brzucha ciemny, czarnobrązowy. U podgatunków C. cinclus aquaticus i C. cinclus gularis kasztanowobrązowy pas pomiędzy białą a ciemną częścią brzucha. Krótkie nogi i tęczówki ciemnobrązowe, a dziób czarny. Białe powieki (widoczne, gdy ptak zamyka oczy).
Młode z wierzchu łupkowato ciemnoszare z wyraźnym wzorem łusek (utworzonym przez czarne brzegi piór), które nie obejmują gardła, a od spodu białe w poprzeczne, delikatne szare prążki. Biały "śliniak" jest u nich bardziej rozmyty.
U pluszczy dymorfizm między płciami występuje nie tyle w ubarwieniu co w rozmiarze - samce są wyraźnie większe i cięższe oraz mają dłuższe skrzydła. Ptak wielkości drozda, ale sylwetką przypomina strzyżyka.

Wymiary średnie

długość ciała  ok. 18 cm, w tym ogon 5 cm
rozpiętość skrzydeł  ok. 26-30 cm, długość skrzydła złożonego: 8,3-9,8 cm

Masa ciała

ok. 50-70 g

Zachowanie

Większość czasu spędza w korytach potoków stojąc, chodząc lub skacząc po kamieniach albo szukając pod wodą pokarmu. Po dnie potoków potrafi biegać wbrew prądowi rzeki - chwyta się pazurkami kamieni i pomaga sobie przy tym skrzydłami, które służą mu za wiosła. To jedyny ptak śpiewający, który potrafi dobrze nurkować i pływać. Nogi pluszcza są silne i zaopatrzone w mocne pazury, które ułatwiają chodzenie po dnie strumienia. Warto wspomnieć, że ciężkie, wypełnione kości są jak obciążniki w trakcie nurkowania. Sama czynność nie jest łatwa w szybko płynącej wodzie. Zanurzenie może trwać do 30 sekund. W tym czasie ptak może zejść do 1,5 m pod wodę, a zaokrąglone skrzydła zapobiegają wynurzaniu się. Innym przystosowaniem są nozdrza z błoniastymi klapkami zapobiegającymi dostawaniu się wody do układu oddechowego. Poza tym krew posiada więcej hemoglobiny niż u innych wróblowatych tej wielkości, co pozwala na dłuższe wstrzymywanie oddechu.
Często przykuca, jak też podryguje i kiwa ogonem. Nie ma w zwyczaju siadać wysoko na drzewach. Lata szybko, prostym torem z prędkimi, furkoczącymi uderzeniami skrzydeł nisko wzdłuż cieków wodnych. Szybowaniu w powietrzu może towarzyszyć przenikliwe wołanie. Zwykle w terenie jest dobrze widoczny, zwłaszcza, że nie kryje się przed człowiekiem. Pluszcze nie tworzą stad.

Głos

Odzywa się metalicznym, twardym "zik". Wprawdzie tokują tylko samce, ale śpiewać potrafi też samica.

czytaj dalej: [2], [3]