Pochodzenie nazwy Śląsk - Polski Serwis Naukowy

Poglądy na temat nazwy "Śląsk":

1. Nazwa Śląska jest spokrewniona z nazwą płynącej przez Śląsk rzeki Ślęzy, względnie od góry Ślęży, zwanej również Sobótką. Góra ta, wznosząca się okazale w środkowej części Śląska, była od prehistorycznych (neolitycznych) czasów ośrodkiem kultu religijnego pogańskich mieszkańców Śląska.

Historiografia (z gr. Historia + grapho – pisać) – dział piśmiennictwa obejmujący gatunki historyczne. Historiografia to inaczej określenie całokształtu pracy historyka razem z jej rezultatem, czyli produkcją dziejopisarską.

Ślęża (w latach 1945-1948 Sobótka, niem. Zobtenberg – dokładne tł. Góra Sobótka) – najwyższy szczyt Masywu Ślęży, wznoszący się na wysokość 718 m n.p.m. Ze względu na imponujący wygląd, znaczną wysokość względną (ok. 500 m) oraz specyficzny mikroklimat zwana także Śląskim Olimpem. Od niej też, jak uważa większość naukowców[potrzebne źródło], wywodzi się nazwa plemienia Ślężan, którzy zamieszkiwali okolice tej góry.

2. Nazwa rzeki i góry jest podawana jako jeden z wielu przedindoeuropejskich toponimów w tym rejonie Europy (zobacz: hydronimy staroeuropejskie). Tak więc miejscowa ludność adaptowana tę przedindoeuropejską nazwę do języków (celtyckich, germańskich, słowiańskich), pojawiających się później kolejno na terenie Śląska.

Papież (Ojciec Święty) (łac. papa, -ae m, wł. papa, gr. pappas, forma funkcjonująca w języku polskim pochodzi od czeskiego papež) – biskup Rzymu, głowa Kościoła rzymskokatolickiego, katolickich Kościołów wschodnich, Stolicy Apostolskiej oraz państwa Watykan. Obecnym papieżem jest Benedykt XVI.

Klaudiusz Ptolemeusz, Ptolemeusz Klaudiusz lub po prostu Ptolemeusz (łac. Claudius Ptolemaeus, gr. Κλαύδιος Πτολεμαῖος Klaudios Ptolemaios; ur. ok. 100, zm. ok. 168) – grecki uczony pochodzący z Tebaidy, który kształcił się i działał w Aleksandrii. Napisał wiele dzieł z dziedziny matematyki, astronomii, geografii i muzyki.

3. Historiografia zna wiele przypadków określenia plemion nazwami rzeki. W odwrotnym kierunku odbywało się to raczej rzadko. Wskazywałoby to na nazwanie plemienia Ślężan od rzeki Ślęzy lub góry dzisiaj zwanej Ślężą.

4. Nazwa Śląska jest w niemieckich pracach z XIX wieku łączona z nazwą plemienia Silingów wymienianych przez Ptolemeusza w II wieku. Według wielu naukowców niemieckich nazwa Śląska i Silingów są etymologicznie związane. Próbowano, powołując się na Ptolemeusza, zaprzeczać związkom Silingów ze Śląskiem ponieważ Silingowie mieliby zamieszkiwać tereny Łużyc. Jednak, jak zauważył profesor Kazimierz Godłowski, umiejscowienie Silingów na Łużycach jest zupełnie niemożliwe, gdyż obszar ten nie wykazywał wtedy śladów osadnictwa ludzkiego i najprawdopodobniej był zupełnie niezamieszkany.

Plemię - grupa spokrewnionych rodów zamieszkujących jeden obszar i połączona wspólnymi związkami ekonomicznymi. Plemię ma świadomość bliskiego pokrewieństwa, posługuje się tym samym dialektem i jest połączone wyznawaniem tego samego kultu religijnego. Definicja "krewniacza" plemienia może być też, w niektórych przypadkach (np. plemiona słowiańskie), zastąpiona definicją terytorialną. Wg tej definicji plemię to lokalna wspólnota osadnicza złożona z kilku lub kilkunastu mniejszych wspólnot terytorialnych (np. w Polsce tą mniejszą wspólnotą było opole).

Geograf Bawarski - nota Descriptio civitatum et regionum ad septentrionalem plagam Danubii (po. Opis grodów i ziem z północnej strony Dunaju) spisana około roku 845 w Ratyzbonie dla Ludwika Niemca, odkryta w bibliotece elektora bawarskiego, w księdze z XII w., przez hrabiego de Buat, ministra pełnomocnego Ludwika XV, który ogłosił ją drukiem w 1772. Zawiera informacje o plemionach zachodniosłowiańskich żyjących na wschód od Łaby i na północ od Dunaju, określając ilość grodów każdego z plemion.

5. J.S. Bandtkie w pocz. XIX w. nazwę Śląsk wywiódł od nazwy rzeki Ślęzy, od której swoją nazwę mieli przyjąć słowiańscy Ślężanie (o których pisał Geograf Bawarski w poł. IX w.). Od lat 30. XX wieku prowadzone były lingwistyczne badania W.Semkowicza i M.Rudnickiego, którzy uznali że nie jest prawdopodobne by rdzeń Sil- (jakoby pochodzący od Silingów) mógł się zmienić w:

Hydronimy staroeuropejskie - hydronimy (nazwy zbiorników wodnych) w hipotetycznych językach staroeuropejskich. Określenie "staroeuropejskie" (niem. alteuropäisch) zostało wprowadzone w 1964 przez Hansa Krahego na oznaczenie języka najstarszej zrekonstruowanej warstwy hydronimów w środkowej i zachodniej Europie z okresu przedgermańskiego i przedceltyckiego. Są one datowane przez Krahego na II tysiąclecie przed Chrystusem. Wg jednej z teorii, język hydronimów staroeuropejskich ma charakter aglutynacyjny i przedindoeuropejski (zobacz: języki azjanickie).

Neolit (zob. neo - "nowy", lit - "kamień"; inaczej młodsza epoka kamienia) - końcowy okres epoki kamienia (poprzedzający epokę brązu). Jego charakterystyczne cechy to uprawa roślin i hodowla zwierząt oraz stałe osady. Proces ten nazwano "rewolucją neolityczną". W neolicie rozwijają się też nowe techniki obróbki kamienia, takie jak gładzenie powierzchni i wiercenie otworów. Nazwa epoki wprowadzona przez Johna Lubbocka w 1865 roku.

a) „Sleenzane” u Geografa Bawarskiego z ok. 845 r. czy b) w „Zlasane” w dokumencie praskim z 1086 r. czy c) „Selenza”, w nazwie rzeki Ślęzy, w bulli papieża Hadriana IV z 1155 r.

6. Nowe badania prof. Jürgena Udolpha przychylają się do twierdzenia, że nazwa Śląsk pochodzi od nazwy Ślęży i wskazał przy tym na wiele plemion słowiańskich, których nazwy pochodzą od rzek. Jego zdaniem nawet ewentualny rdzeń sil- nie wskazywałaby na germańskość nazwy, ponieważ rdzeń sil- spotyka się w nazwach wielu rzek np. Sile w Wenecji, Silla w Asturii, Silinka w Rosji.

Toponim (z gr. topos - miejsce, okolica i onymos - imię) to w ogólnym znaczeniu nazwa miejscowa; toponimami zajmuje się dział językoznawstwa zwany toponomastyką. Analiza toponimów może dostarczyć informacji na temat rozwoju danego języka, bądź historii jakiegoś obszaru geograficznego.

Ślężanie - to plemię zachodniosłowiańskie z grupy lechickiej zamieszkujące tereny środkowej części Dolnego Śląska, wokół góry Ślęży (ich główne sanktuarium) oraz nad rzeką Ślęzą aż po okolice Wrocławia. Od ich nazwy wywodzi się nazwa całego regionu, Śląsk.

7. Polscy lingwiści wywodzili słowo Śląsk od "ślęg" co oznacza wilgoć, słotę a to znajduje uzasadnienie w dużej, aż po 500 m, wilgotności góry Ślęży i rzeki Ślęzy płynącej przez rozległe mokradła.

8. Prof. Stanisław Rospond zbadał najdawniejsze dokumenty z XII i XIII wieku i zauważył, że nazwy z tego okresu zapisywano w formie: Slesia, Slezia, Zlesensis, czyli mającej starosłowiański źródłosłów ślęg, gdy mające mieć jakoby związek z Silingami formy Silesia, Silensis zaczęła pojawiać się znacznie później – już w czasach nowożytnych, prawdopodobnie „za sprawą lektury Thietmara, który jako pierwszy słowiańskiej nazwie Śląsk nadał dostosowaną do grafiki i fonetyki niemieckiej formę Silensia”.

Rzeka – naturalny, powierzchniowy ciek wodny płynący w wyżłobionym przez erozję rzeczną korycie, okresowo zalewający dolinę rzeczną. W Polsce przyjmuje się, że rzekę stanowi ciek wodny o powierzchni dorzecza powyżej 100 km².

Sobótka (niem. Zobten, Zobten am Berge) – miasto nad Czarną Wodą w woj. dolnośląskim, w powiecie wrocławskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Sobótka, u stóp Masywu Ślęży. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. wrocławskiego.

9. Czeska nazwa Śląska brzmi Slezsko czyli zaczyna się od Sle- a nie Sil-...(np. "Silesia" jak brzmi nazwa łacińska).

10. Należy zwrócić uwagę na porównanie wymowy nazwy "Śląsk" w językach słowiańskich (Szląsko, Szląsk, Szlesko, Шлеска, górnołużycki Šleska) i germańskich (niem. Schlesien, niemiecko-śląski Schläsing), która pomimo innego zapisu jest zaskakująco podobna w brzmieniu. Dlatego być może nie należy kierować się tylko zapisem, który w dawnych wiekach mógł być błędny w przypadku, gdy nazwę zapisywał ktoś, kto nie władał językiem autochtonów.

Łużyce (grnłuż. Łužica, dlnłuż. Łužyca, niem. Lausitz, cz. Lužice, ru. Лужица; od ług - zbiornik wodny, kałuża) jest to kraina geograficzno-historyczna częściowo w Niemczech i częściowo w Polsce, położona między Kwisą i Łabą, zamieszkana przez Niemców, Polaków i Serbołużyczan.

Ślęza, niem. Lohe - rzeka w południowo-zachodniej Polsce, w województwie dolnośląskim, lewobrzeżny dopływ Odry; długość 78,6 km, powierzchnia zlewni 971,7 km², w tym 8,47 km² na terenie Wrocławia.

Ponieważ powyższe poglądy są różne a nawet wykluczające się, należy pamiętać, że są to tylko hipotezy językoznawców.

Przypisy

Zbigniew Babik: Najstarsza warstwa nazewnicza na ziemiach polskich w granicach średniowiecznej Słowiańszczyzny. Kraków: Uniwersitas, 2001, s. 274-276. ISBN 83-7052-597-0.
W.Korta, Spór o nazwę Śląska, "Sobótka" 41, 1986, s.165-186
M.Rudnicki, Dyskusja na temat nazwy Śląska, "Slavia Occidentalis" XVI, 1937, s.234 n"
W.Semkowicz, Historyczno-geograficzne podstawy Śląska, [w:]Historia Śląska od najdawniejszych czasów do roku 1402, t.I, red.S.Kutrzeba, s.1
"J.Udolph Der Name Schlesien, [w:] Studia Onomastica et Indogermanica Festschrift für F.Lochner v. Hüttenbach zum 65. Geburstag, Graz 1995, s.335-354
J.Udolph "Der Name Schlesien", [w:] Opuscula Silesiaca (1997-1998), Stuttgart 1998, s.13-18.
S.Rospond, Ślęża i jej derywaty, "Onomastica" 1.,s.8 n